srnj_lasar_koshka_swraka.jpg

كێن ئەوانەی ڕواڵەت ڕادەگرن؟

سۆران ناسیح


چەند سەرنجێك لەسەر ڕۆمانی (كۆشكە سورەكە)ی هیوا قادر

لە دونیای ئێمەدا بێ لەبەر چاو گرتنی كات، شوێن و جیاوازی نێوان ئێمە و خۆرئاوا لەڕووی گەشە و پێشڤەچوونی فیكری و هونەرییەوە، حوكمدان لەسەر دەق تەواو نا-زانستییانە و نا-بەرپرسیارانەیە، كاتێك دەقێك دەخوێنیتەوە بێ هیچ بیرلێكردنەوەیەك و لەبەر چاوگرتنی ئەو جیاوازییە زۆرانەی نێوان ئێمە و ئەوان بێت و بڵێت ئەم دەقە مۆدێرنە بێ ئەوەی بزانین بۆ؟ بەراورد بە چی مۆدێرنە؟ لەچیدا، چی تازەی نەبینراوی گووتووە لەبارەی بوونیاد و گرفتەكان و دیاردەكانی دونیای ئێمە، یان لەسەر بوون و كێشە ڕیشەییەكانی مرۆڤ بە گشتی؟ هەتا بەمانەیەكی تر؛ تا ئێستا سنوور و مانا مەعریفییەكانی تازەگەری لێرە نەك دیار نییە، بەڵكو ناڕوونە. هێشتا پرسیار و ماناكان هەمان پرسیار و مانا كلاسیكییەكەی تێنەپەڕاندووە لە ئەدەبیات، یان بەمانەیەكی تر؛ جۆرێك لەگوومان و دڵەڕاوكێیان بۆ ئەو سیستەمە بونیادییە دروست نەكردووە كە هەیە، بەردەوامی بەخۆی دەدات، "دەقی مۆدێرن" بەر لەهەر شت پێش خۆی یان بەر لەخۆی دەخاتە ژێر گومانەوە، ڕووبەڕووی ئەوەی دەكاتەوە كاتی مانای تازە و فۆرمی تازە و ناوەڕۆكی تازەیە، نەك بەردەوامیدان بێت بەهەمان مانا و فۆرم و ناوەڕۆكە كۆنەكە، بۆیە ئیمكان هەیە تێكستی خراپ بەگشتی ئەو مافە بەخۆی ڕەوا ببینێ یان ڕواڵەتباز و زۆربەی بەناو خوێندەواری ئێمە، وەك پیشەی هەمیشەیی بێن و بڵێن تازەگەرە، ئەمەش لە دەرئەنجامی نەبوونی گفتوگۆی زانستیی و خوێندنەوەی درووستە، ئەو ئیمكانەی ڕەخساندووە دەرگا بۆ بەشێكی زۆری تێسكتی خراپ كراوە و واڵا بێت، وەك ئەوەی لەم دەقەدا بەری دەكەوین، گەر وردببینەوە و لە ماهییەتی كاركردنەكەی ڕابمێنین، لە جەوهەریدا شتێكی ئەوتۆ لەبابەت بوونیادی كاركردن و هەڵبژاردن و پەیپێبردنی شتەكان نەگۆڕاوە. (بابەت و تێما و ناوەڕۆك) هەمان بابەتە دێرینەكانە، وەك لەپێكهاتی چیرۆكەكەدا هەیە (دوو پیاو سەرسەختانە عاشق و مفتەلا بوون بۆ ژنێك،هەندێكی تر چڵێسانە لێدەڕوانن و دواتر بابەتی چێژ و، شۆڕش و، شەڕی سامان و، گەندەڵی و، هەبوونی باڵەخانەی بازرگانی و، كارگەی چیمەنتۆ و، زانكۆی ئەهلی) وەك ئەوەی ئەم بابەتانە ناڕوون و نادیاربن. دەكرێت هەندێك پرس و بابەتی جەوهەری ناڕوون بێت، بەڵام گەندەڵی و كۆی ئەو شتانەی ئاماژەی بۆ دراوە لەڕۆمانەكەدا؛ یەكێكە لەڕوونترین و شەفافترین شتەكان، بابەتەكە ئەوە نییە، بۆ ئەدەب نیە لەسەر ئەم بابەتانە بدوێت، بەڵكو گرفتەكە پەیوەستە بە خودی سیستەمی وێناكرد دەربارەی واقیع كە دواتر بە كورتی لەسەری دەوەستین.
بۆیە دەقێك بەوە نابێت بەمۆدێرن لەپاڵ ئەو بابەتانەی ئاماژەمان پێكرد بابەتێكی وەك لیسبیان (هاوڕەگەزخوازی-ژن و ژن) بكەیتە بەشێكی سەرەكی ڕۆمانەكە، لە كاتێكدا وەك ئەوەی ئێمە پەیوەندی ژن و پیاومان تەندرووست بێت، لێكتێگەیشتنێكی سەرەتای هەبێت لەبابەت: سێكس و پەیوەندی نێوانیان، كاتێك ئەم گۆڕان یان دۆخە مانا وەردەگرێت بەجۆرێك ئەوە لە ئاستێكدا دەستبەر بووبێت، دەكرێت ئەمە بۆ سیاق و كۆمەڵگەیەكی خۆرئاوای بابەت و پەیوەندییەكی وا كە جێكەوت بووە و مانا و دەلالەتی خۆی وەرگرتووە مانەیەك بدات، نەك تۆ فەزاو شوێنكی تەواو كوردانە دروست بكەیت و شوێنیش بە دیاریكراوی "سلێمانی" بێت، پێت وابێت؛ ئەمە تازەگەرییە. با بیێنەوە بۆ ناو خودی ئەو تەموومژە، لەناو تێكستەكەدا ئەو پارادۆكسە دەربهێنین لە بابەت ئەو پەیوەندییە و تێنەگەیشتنی، كاتێك كاراكتەری "سیامەند" دەكەوێتە داوی خۆشەویستی "سارا"، تێناگات لیسبیان(هاوڕەگەزخوازی) چییە و بۆی فەهم ناكرێت هەرچەند پێشتر پێی وتراوە، بەڵام ئەو هەر پێداگرە، ئەو ساتەی بە تەواوی گرێی خۆی دەكاتەوە پێی دەڵێت خۆشم دوێیت، سارا وەڵام دەداتەوە، دەڵێت؛ دەبێت تێبگەیت، من ناتوانم پیاوم خۆش بوێت. سیامەند: یانی تۆ منت خۆش ناوێت؟ سارا: من وەك هاوكارێكی نزیكی ناو كۆشك ڕێزت دەگرم، بەڵام ناتوانم خۆشم بوێیت، سیامەند: ئەی كێت خۆش دەوێت؟ سارا: لە ئێستادا كەس. سیامەند: پێتوایە ڕۆژێك بێت بتوانیت منت خۆش بوێت؟ سارا: تۆ بۆ تێناگەیت سیامەند! هیچ ڕۆژێك لە ژیانی مندا نییە بتوانم پیاوێكم تیایدا خۆش بوێت و لەگەڵیدا ڕووت ببمەوە، تۆ بۆ ڕێز لەم ڕاستگۆییەی من ناگریت؟! سیامەند: یانی كچێك، ژنێك، دەتوانێت وەك پیاوێك تۆی خۆش بوێت و پارێزگاریت لێ بكات. سارا: بۆ تۆ هەمیشە پیاو بوون دەبەستیتەوە بە توانای پارێزگاریكردنەوە؟ سووپاسگوزارم كە ئەو هەموو جارە لەدەستی ئەو پیاوە چڵێسانە ڕزگارت كردووم، بەڵام ئەمە ناكاتە ئەوەی بتوانم عاشقت بم، سیامەند: كەوایە تكایە تێمبگەیەنە سارا، من چیت بۆ بكەم تا خۆشت بوێم؟ سارا: من تۆم خۆش ناوێت سیامەند. سیامەند: چاوەڕێت دەبم تا ئەو ڕۆژەی خۆشت دەوێم. لەم گفتۆگۆ درێژەوە لە كۆتایدا سیامەند پێی دەڵێت گەر خۆشت نەوێم "دەتكوژم! لا169.
خوودی ئەم دیالۆگە و پێداگرییە دەلالەتە لەو بەدحاڵیبوون و ناڕێكییەی لەپەیوەندی نێوان ژن و پیاو دایە، جا چی بگات بە بابەتی هاوڕەگەزخوازی.
سیستەمی وێناكردن بۆ واقیعی ئێمە لە تێكستی ئەدەبیدا هێشتا لەچوارچێوەیەكی سادەدایە، ئەو ئیمكانەی نییە خوێندنەوە و وێنەی جیاواز دروست بكات، لەڕاستیدا كار و ئیمكانی ئەدەبیاتە ڕووداوەكان بە جۆرێكی تر ببینێت و بنووسێتەوە. لەوەیە ئەمە خاڵە گرنگ و پرشنگدارەكە بێت بۆ ئەدیب، ئەو چاوە جیاوازە بێت بۆ واقیع، دەقا و دەق نەیگوازێتەوە، گواستنەوە و داڕشتنەوەی واقیع و ئەو حەقیقەتەی هەیە بەشێوەیەكی ڕاپۆڕت ئاسا یان ژوورنالیستی وا دەكات دەقەكە خاڵی بكاتەوە لە ستاتیكا. حەقیقەتی زانراو نەك كاری ئەدەب نییە بەو زەقییە، بەڵكو سوڕانەوە و دەستكاریكردنیەتی وەك ئەوەی ئێرە بێت و خودی ئێرەش نەبێت، نموونەیەكی سادە بێنینەوە لەوەیە ڕۆمانی "دەریاس و لاشەكان"ی بەختیار عەلی بێت لەشوێنێكدا قەتیس نابێت بۆ فارسێك ئێرانە، بۆ عەرەب و تورك و كوردیش هەمان شوێنە كە تێیدان. دیوە ترسناكەكە ئەوەیە كاتێك ئەدەب دێت بە ڕوانگەیەكی ژوورنالیستی، یان وەك ساحیر و پێشبینیزانێك سەیری واقیع دەكات، تەریب و هاوئاست بەو چاوە دەیبینێت و دەیگوازێتەوە. لێرەدا لەوەیە پرسیارێك بكرێت، بگووترێت ئەوەی كاك "هیوا قادر" كاری لەسەركردووە وتنی هەقیقەتی ئێرەیە؟ گەر بەپێی ئیمكان بتوانین وەڵامێكی سەرەتای بدەینەوە، بڵێین هەقیقەت دەستكاریكردنی ئەو وێنە هەستییە و ڕاستەوخۆیە كە بەرامبەر واقیع هەیە،بینینی ڕۆمان نووس شتێكی جیاوازە كە بەهەستی سادە نابینرێت، بەپێوەری سادە ناخوێندرێتەوە، نەك خۆی بە پێوەرە ئاسایی و سادەكانی وەقیعەوە خەریك بكات، لەوەیە لە ئەدەبیاتدا پێوستی بەدەستكاری خودی وێنەكە بێت بۆ ئەوەی زیاتر لە ڕاستی نزیك بێت، بۆ ئەوەی لەڕووداوێك یان شۆڕشێك یان گەندەڵی... هتد تێبگەین بەس نییە وەك خۆی نیشانی بدەین، بێین و وەك فیلمێكی دیكۆمێنتاری یان وەك فۆتۆگرافەرێك وێنەی بگرین، بڵێین ئەمە ڕاستەقینە و هەقیقەتەكەیە، واتە بەیەك چاو، یەك نیگا شتەكان ببینین، بێ ئەوەی لە هەموو لایەكەوە تەماشای دیمەنەكە بكەین، لەبوونیادو ڕیشەی گرفتەكە نزیك ببینەوە، هەمان چاو-نیگا كلاسیكییەكە بۆ بینین بەكار بخەین. گرفتی گەورەی ئەم جۆرە نووسینانە دەچێتەوە ناو ئەو بێ هەژمار نووسینانەی دونیای ئێمەی تەنیوە، هەموو دیاردەكان بەچاوی ڕۆژ دەبینی بێ لەبەر چاو گرتنی جەوهەری گرفتەكان، ئەو سەمپتۆم و كێشە بوونیادییانەی لە هەناوی كۆمەڵگەدا كاركردو ئاراستە وەرگری شتەكانە.


ئەم بابەتە 55 جار خوێندراوەتەوە