kteb.jpg

بەشی (39): هەڵسەنگاندنی كتێبی سەرۆكی سەنگاپورە (من العالم الثالث إلی الأول)

مەلا بەختیار

"ئایدیۆلۆژیەت‌و سیاسەت، زۆرجار ناكۆكن"

كێشەیەكی گەورەی تری سەنگاپورە، ئەندەنوسیا بووە. ئەم وڵاتە (100 ملیۆن) سەرژمێرێتی. هەمیشە لەناو خۆیدا، یاخیبونی چەكداری‌و ململانێی توند لەگەڵ كۆمۆنیستەكاندا هەبووە. بۆیە، پەیوەندی ئەندەنوسیاو سەنگاپورە، ماوەیەكی زۆر لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی بووە. قاچاخچیەكان، لە سەنگاپورەوە چەكیان بە قاچاخ گەیاندۆتە هێزە چەكدارەكانی (سومترەو سولاویسی). كاتێك سەرۆكی سەنگاپورە رابەری ئۆپۆزسیۆن بووە، بەڵێنی داوە ئەگەر لە هەڵبژاردندا حیزبەكەی بیباتەوە، سنور لە قاچاخچیەكان دادەخات. هەر واشی كردووە. پاشان داوەت كراوە سەردانی رەسمی جاكارتا-پایتەختی ئەندەنوسیا بكات، ساڵی 1960 چووە، لەوێ‌ چاوی بە سوكارنۆ-سەرۆكی ئەندەنوسیا كەوتووەو دیمەنێكی سەیر دەگێڕێتەوەو دەنوسێ‌:

"چاوم بە سوكارنۆ كەوت. جلێكی بێجی لەبەردا بوو، بە جۆرەها زمزیر رازێندرابوو. گۆچانی ماریشاڵی بەدەستەوە بوو. ئەو بەیانیە كەشی جاكارتا، گەرم‌و شێدار بوو. بەڵام سكارنۆ رازی نەدەبوو پانكە یان ساردكەرەوەی بۆ دابنێن. ئارەقی لەژێر كراسەكەوە دادەدا بۆ سەر چاكەتەكەی. منیش جلێكی ئاسایم لەبەردا بوو، نیشتبوومە سەر ئارەق".(ل345)

لە دانیشتنەكەدا سوكارنۆ بۆی رونكردۆتەوە كە: سیستەمە سیاسیەكەیان دیموكراسی ئاڕاستەكراوە. بەڵام گەلی ئەندەنوسیا دەیانەوێ‌ لەهەموو روویەكەوە شۆڕش بكرێ‌. لە ئابوری‌و روناكبیریشدا. دیموكراسی رۆژئاوا بەهیچ شێوەیەك بۆ ئەندەنوسیا ناگونجێ‌. ئەم قسەیەی لە وتارەكانی رابوردویدا هەمیشە دووبارە دەكردەوە. لە قسەكردنی سوكارنۆ نائومێد بوم‌و تۆكمەیی‌و هێزی ئاخاوتنی نەبوو.(ل346)

سەرگوزشتەیەكی سەیری تر لە ئوتێل دەگێڕێتەوەو دەنوسێ‌:
"لە هوتێل دیزاند لە جاكارتا دابەزین. بەداخەوە كە شەو باران باری لە بنمیچەكەوە دڵۆپەی دەكرد. دەستبەجێ‌، كارگوزارەكان كە بەو دیمەنە راهاتبون، قاپیان هێنا بۆ دڵۆپەكان. كاتێك دەرگاكەم كردەوە، چوارچێوەو دەرگاكە كەوت".(ل346)

لەوەش سەیرتر، دەڵێ‌:
"بە فڕۆكەكەی سەرۆك، سەفەرمان بۆ شارێكی تر كرد. فڕۆكەكە دیاری شورەوی بوو. سەعاتی رێڕەوی فڕۆكەكە تێكچووبوو. ئەمەش، متمانەی منی بە تەكنەلۆژیای روسیاو توانای چاكسازی ئەندەنوسیا لەقاند".(ل347)

لەم سەفەرەدا لەگەڵ (دجواندا)ی سەرەكوەزیرانی ئەندەنوسیا قسەیان زۆر كردووە. دەڵێ‌ پێم وت:

"خوا ئەندەنوسیای خۆشویستووە كە سەرزەمینێكی بەپیت‌و فەڕو كەشێكی سازو سامانێكی زۆری پێبەخشیوە. بە ماتیەكەوە سەیری كردم‌و گوتی: خودا لەگەڵمانایە.. بەڵام خۆمان دژی خۆمانین.

ئەم وڵاتە كە سەرزەمینی دەوڵەمەندو (100 ملیۆن) هاوڵاتی هەبووە بۆ هێزی بەرهەمهێنان.. بەڵام حكومەتی خراپی هەبووە. هەمیشە لە كێشەو شەڕو بەدبەختیدا ژیاوە. بۆیە، كۆمۆنیستەكان ویستویانە حكومەت بگرنە دەست‌و بە تومەتی كودەتا، سوپاكەیان هێرشی كردۆتە سەر كۆمۆنیستەكان‌و بەشێوەیەكی دڕندانە، ئەفسەرە ئازادیخوازەكانیان كوشتوەو (500 هەزار)یشیان لەناوبردون".(ل349.

ململانێ لەنێوان سەنگاپورە، ئەندەنوسیاو گەلی وڵاتی تری باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا، دژی پارتی كۆمۆنیستەكان بەردەوام بووە. ئەمان دژی چین‌و پارتەكانی رێبازی چین بون. تەنانەت لەگەڵ ڤێتنام‌و لاوسیش نەبون كە پارتی كۆمۆنیست رابەرایەتی دەكرد. بەڵام كاتێك (تەیموری رۆژهەڵات) لە ئەندەنوسیا جیاكرایەوە، سەنگاپورە لایەنگری جیابونەوەیان بوو، گەرچی ئەندەنوسیا زۆریش لەم هەڵوێستە توڕە بون. واتا: سیاسەت‌و هاوكیشەی ئیقلیمی تێكەڵاوی ئایدیۆلۆژیا نەكراوە. ئەمەش سیاسەتێكی دروست بووە. ناكرێ‌ هەموو پێوەرەكان لە روانگەی ئایدیۆلۆژیەوە سەیر بكرێن.. ئایدیۆلۆژیەت، زۆر جار، لەگەڵ روداوە سیاسیەكاندا، رێك نایەتەوە!


ئەم بابەتە 100 جار خوێندراوەتەوە