241859037_1030789134391764_4382831865114629053_n.jpg

دەربارەی نووسەران لەمێژووی شانۆدا.

نووسینی: چۆمان حەمە تەقیەدینی

لێرەوە زنجیرەیەکی مێژووی شانۆ دەستپێدەکەین، کە بریتی دەبێت لە ژیان نامەی هەوەڵین نووسەر و ئەکتەرە مێژوویەکانی بواری شانۆ و کارکردن دەبێت لەو ڕوبەرە فراوان و دێرینەی یۆناندا کە لە پاشمانەوە جێماوە و لە ئێستاشماندا ئامادەیی هەیە. نووسەر و ئامادەکاری ئەم زنجیرەیە بەڕێز چۆمان ە و ئەم زنجیرەیە تایبەتە بە سایتی گەڵاوێژ بەشی شانۆ.

زنجیرەی چلەم . 

 

 

چیۆنیدیس کێ بووە؟

گریکییە دێرینەکان ، یەکێک بوون لەو نەتەوە کۆنانەی کە جێ دەستیان دیارە لە مێژووی شارستانیەتی جیهانی دێرین دا ، و لە ناو شارستانیەتی گریک (یۆنان)ییە کۆنەکان ، خەڵکی دەوڵەتە شاری ئەسینا پشکی شێریان بەر دەکەوێت ، و لە ناو خەڵکی دەوڵەتە شاری ئەسینا گەلێک زانا و فەیلەسوف و ڕەوانبێژ و نووسەر و هونەرمەند دەرکەوتون ، کە توانیویانە ڕێڕەوەی مێژووی مرۆڤایەتی بگۆڕن لە هەموو بوارەکاندا ، و هەروەها دەوڵەتە شارەکانی تری شارستانیەتی گریکییە کۆنەکان ، هەر یەکەیان بە نۆرەی خۆی دەوری هەبووە لە پێشخستنی شارستانیەتی یۆنانییە پێشینەکان.

 ئەسیناییەکان دەستێکی باڵا و دیاریان هەبووە ، و یەکێک لەو بوارانە کە تیایدا پێشەنگ بوون هونەری شانۆ بووە ، و لە پاڵ  ئەسیناییەکان دا ، و خەڵکی ناوچەکانی تری وڵاتی گریکییە دێرینەکان ، دەوریان هەبووە  لە پێشکەوتنی شارستانیەتی یۆنانییە پێشینەکان ، زۆرینەی سەرچاوەکان باس لەوە دەکەن ، کە گریکییە دێرینەکان بە گشتی ، و هەروەها دەوڵەتە شاری ئەسینا بە تایبەتی بە داهێنەری هونەری شانۆ دادەنرێت لە مێژووی دێرینی مرۆڤایەتیدا.

بنچینەی هونەری شانۆ لە ناو شارستانیەتی گریکییە دێرینەکان ، دەگەڕێتەوە بۆ ئاهەنگ و بۆنە دینییەکان کە لە دەوڵەتە شارە جیاوازەکانی وڵاتی  یۆنان ساز دەکران ، کە ئەو ئاهەنگ و بۆنانە لە دەوری خواوەند (دیۆنیسس) یان (باخۆس) دەسورایەوە ، کە ئەو خواوەندە یەکێک لە خواوەندە نیشتەجێ بووەکانی چیای ئۆلیمپوس ، کە لە پارێزگای پێیریا لە هەرێمی مەکدۆنیای ناوەندی سەر بە وڵاتی  گریک (یۆنان) ی ئێستە هەڵکەوتووە ، خواوەند (دیۆنیسس) یان (باخۆس)  خواوەندی بەروبووم و داری مێوە بووە ، و هەروەها دواتر ئەو هونەرە واتا هونەری شانۆ لە گریکییە پێشینەکانەوە ، چووە ناو شارستانیەتەکانی تر ، وەکو میسری دێرین ، و میزۆیۆپامیا (دوو ڕووبارەکە)_کوردستانی کۆن ، و ڕۆمای کۆن ، و ڕووسیا.

ژیاننامەی چیۆنیدیس

چیۆنیدیس ، بە پێی زۆرینەی نووسراوەکانی سەرچاوە مێژووییەکانی دێرین ، کە دەربارەی مێژووی هونەری شانۆی کۆنی شارستانیەتی یۆنان نووسراوەن ، بە یەکێک نووسەرانی شانۆ دادەنرێت لە مێژووی هونەری شانۆی کۆمیدی دا ، کە بە یەکێک لە نووسەرەکانی هونەری کۆمیدی شارستانیەتی گریکی کۆن دادەنرێت ، و هەروەها یەکێکە لە شاعیرە ناودارەکانی هونەری کۆمیدی یۆنان ، کە ئەوەیش پاڵ ئەوانەی تری هاو پیشەی خۆی توانیویەتی هونەری شانۆی ئەو سەردەمە بەرەو پێش ببات ، و گۆڕانکاریەکی مەزنی تێدا کردووە ، و هەروەها بە یەکێک لە نووسەر و شاعیرە گەورەکانی شارستانیەتی یۆنانی دێرین و مرۆڤایەتی تاوەکو ئێستە دائەنرێت ، و هەروەها نەزانراوە چیۆنیدیس لە ساڵی چەندی سەدەی پێنجی پێش زایین لە دایک بووە لە خێزانێکی خانەدان و ناودار لە شاری ئەسینای پایتەختی وڵاتی گریك ،  لە هەرێمی ئایتکای سەر بە وڵاتی یۆنان لە دایک بووە ، و خەڵکی دەوڵەتە شاری ئەسینایە ، و تەواوی زۆری ژیانی لە شاری ئەسینا بە سەر بردووە ، و هەروەها ئەوەیش لە تەمەنی لاویەتی دا بووە ، کە هەر وەکو هەر هەموو شانۆنامە نووسەکانی تر دەستی بە نووسینی شیعری کۆمیدی کردووە.

چیۆنیدیس ، هاو سەردەمی هەر یەکێکە لە شانۆ نامە نووسەکانی ، وەکو: سبيس و پۆلیفراسمۆن و فرینیچوس و خەنوکلیس و کریتیاس و ئاریستۆفانێس و سۆفۆکلێس و ئەیۆن خیۆسی و ئەسخیلیۆس (ئەسکیلیۆس) و یوفۆریۆن و ئیپسیچارموس و کراتینوس و چۆیریلوس و فۆرمیوس و سوساریۆن و یۆریپیدێس و فرینیچوس ئەسینی و کراتیس و فیریکراتیس و پراتیناس و فیلۆکلیس و ساننیریۆس و ثیۆمیوس و هیگیمۆن و هەرمیپپوس و میاگنیس و پلاتۆ و میتاگینیس و نیچۆماچوس و ئامییپسیاس و ئاپۆللۆفانیس و ئاریستاچوس و ئاوتۆکراتیس و گەلێک شانۆنامە نووسی تر بووە ، و ئەومەیش هەر وەکو ئەوان دەورێکی کاریگەر و بنچینەیی لە بەرەو پێش بردنی شارستانیەتی گریک (یۆنان) ی ئەو کاتە بە گشتی ، و هونەری شانۆیی یۆنانییە کۆنەکان بە تایبەتی هەبووە ، و ئەوەیش هەر وەکو شاعیرە کۆمیدییەکانی ئەو سەردەمەی یۆنانی کۆن ، بە شێوازێکی کۆمیدی و گاڵتەجارانە ڕەخنەی لە دەریاردە ناشیرین و دزێوەکانی ناو کۆمەڵگەی ئەوکاتەی ئەسینا بە تایبەتی و کۆمەڵگەی گریکی بە گشتی کردووە ، و داوای لادانی ئەو دیاردە ناشیرینانەی کردووە.

چیۆنیدیس  ، ئەوەیش هەر وەکو شاعیرانی هاو دەمی خۆی ، لە سەردەمی جەنگی پیلۆپۆنیزی ژیاوە کە جەنگی پیلۆپۆنیزی لە نێوان ساڵانی (404_431پ.ز) دا بووە ، کە ئەو جەنگە لە نێوان یەکێتی فیدڕاڵی دیلیان بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسینای گریک (یۆنان) ی دێرین ، و یەکێتی یان ڕابیتەی پیلۆپۆنیزی بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسپارتای گریک (یۆنان) ی دێرین بووە ، کە سەر ئەنجام بە سەرکەوتنی یەکێتی یان ڕابیتەی پیلۆپۆنیزی بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسپارتا و شکستی یەکێتی فیدڕاڵی دیلیان بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسینا کۆتایی هات.

نووسەری بێزنتی (سودس) لە ئینسایکڵۆپیدیای سودا ئەڵێت ، کە چیۆنیدس دوانزدە ساڵ پاش دەست پێکی شەڕی گریک_فارس گەشە کردووە ، واتە لە ساڵی (487پ.ز) دا بووە ، بەڵام نووسەر ئۆگۆستوس مێینکێ وا بیر ئەکاتەوە کە چیۆنیدس تاوەکو پێش (460پ.ز) گەشەی نەکردووە ، و هەروەها شەڕی یۆنان_فارسی ، کە لە نێوان ئیمپراتۆریای هه‌خامه‌نشییه‌کان بە دژی یەکێتی فیدڕاڵی دیلیان بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسینای گریک (یۆنان) ی دێرین ، و یەکێتی یان ڕابیتەی پیلۆپۆنیزی بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسپارتای گریک (یۆنان) ی دێرین و دەوڵەتە شارەکانی تری وڵاتی یۆنان بەرپا بووە ، لە ناوچەکانی وڵاتی ئێستەی یۆنان (گریک) و تراکیای گەورە و ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ و درووگەکانی دەریای ئەیجە و کوپروس (قوبرس) و میسر کە ئەو ناوچانە مەیدانی جەنگەکە بوون ، کە لە نێوان ساڵانی (449_499پ.ز) دا بووە ، کە بە سەرکەوتنی دژی یەکێتی فیدڕاڵی دیلیان بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسینای گریک (یۆنان) ی دێرین ، و یەکێتی یان ڕابیتەی پیلۆپۆنیزی بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسپارتای گریک (یۆنان) ی دێرین و دەوڵەتە شارەکانی تری وڵاتی یۆنان و شکستی ئیمپراتۆریای هه‌خامه‌نشییه‌کان کۆتایی هات و په‌یماننامه‌ی ئاشتی کالیاسیان واژۆ کردله‌نێوان ئیمپراتۆرئه‌رده‌شێری یه‌که‌م (465_424پ.ز) ئیمپراتۆری ئیمپراتۆریای هه‌خامه‌نشییه‌کان ، و پادشای ده‌وڵه‌ته ‌شاری ئه‌سینا پیریکایس ، به‌وه‌ش جه‌نگی (50) ساڵه‌ی نێوان ئیمپراتۆریای هه‌خامه‌نشییه‌کان یه‌کێتی فیدڕاڵی دیلیان و یەکێتی یان ڕابیتەی پیلۆپۆنیزی بە سەرکردایەتی دەوڵەتە شاری ئەسپارتای گریک (یۆنان) ی دێرین و دەوڵەتە شارەکانی تری وڵاتی یۆنان کۆتایی پێهات ، کە بە پێی ئەو پەیماننامەیە ‌سه‌ربه‌خۆیی ناوخۆیی درا به‌ ده‌وڵه‌ته ‌شاره‌کانی گریک به‌ڵام توانیان سه‌ربه‌خۆیی یه‌کجاری به‌ده‌ست بهێنن ، و هەروەها هەرێمی تراکیای گەورە و مەکدۆنیا و دەوڵەتە شاری ئیۆنیا سەربەخۆییان لە ئیمپراتۆریای هه‌خامه‌نشییه‌کان وەرگرت.

بەرهەمە شانۆییەکانییەکانی چیۆنیدس

چیۆنیدس ، لە ماوەی ژیانی ئەدەبی دا هەر وەکو شاعیر و شانۆنامە نووسەکانی تری ئەو سەردەمەی وڵاتی گریک ، بە سەدان دەقی شانۆگەری شانۆیی نووسیووە ، بە پێی سەرچاوە مێژووییەکان ، بەڵام  بەشێکی هەرە زۆری دەقە شانۆییەکانەکانی  فەوتاون ،و بە پێی ئینسایکڵۆپیدیای سودا کە ئینسایکڵۆپیدیای ناودار و پڕ زانیاری سەردەمی دەسەڵاتداری ئیمپراتۆریای بێزنتییه‌کان بووە ، و لە سەدەی دەی زایینی ، لە لایەن نووسەری بێزنتی (سودس)ەوە نووسراوە و ، دەربارەی شانۆ نامە نووسەکان و نووسەرانی دێرین ، و دەربارەی ژمارەی شانۆییەکانی چیۆنیدس لە ئینسایکڵۆپیدیای (سودا) دا هاتووە و ئەڵێت شانۆییەکانی بە دەیان بەرهەم بووە ، بەڵام بە داخەوە زۆربەی زۆری بەرهەمەکانی فەوتاون و بە دەست ئارەزوومەندەکانی بواری شانۆ نە گەیشتووە و نەزانراوە ، و تەنها ناوی (3) بەرهەمە شانۆیی ، کە ئەمانەن : پاڵەوانەکان ، هەژاران  یان سواڵکەرەکان کە تێدا باس لە جینسیپۆس  شاعیرێکی هاوچەرخی کراتینۆس دەکات ، پێرسای (فارسەکان) یان ئاشوریەکان ، و هەروەها چیۆنیدس ئەمەیش هەر وەکو شانۆ نامە نووسەکانی هاوپیشەی خۆی لەو سەردەم و کاتەدا کە بە سەردەمی زێرینی وڵاتی گریک دائەنرێت ، لە فێستیڤاڵەکانی پەرستگای خواوەند دیۆنیسس ، کە بە شاری دیۆنیسیا ناسراو بوو بەشداری کردووە ، و توانیویەتی چەندین جار خەڵاتی لێژنەی دادوەرانی فێستیڤاڵی بە دەست هێنێت.

کۆچی دوایی چیۆنیدس

چیۆنیدس ، نەزانراوە  لە ساڵی چەندی سەدەی پێنج یان سەدەی چواری پێش زایین کۆچی دوایی کردووە ، بەڵام ئەوە زانراوە هەر لە شاری ئەسینای پایتەختی وڵاتی گریك ،  لە هەرێمی ئایتکای سەر بە وڵاتی یۆنان کۆچی دوایی کردووە ، و هەر لەوێش ئەسپەردەی خاک کراوە.

سه‌رچاوه‌کان

1_یاسین سابرساڵح: ئینسایکڵۆپیدیای گشتی-سلێمانی2005ز.

2_بهنام محەمەد پناه: نهێنییەکانی شارستانیەتی یۆنانی کۆن-وە: زاهیر محەمەد ڕەشید-سلێمانی2008ز.

_3پ . د. جڤری برۆن: پوختەی مێژووی ئەوروپا- وە: نیهاد جەلال حبیب اللە-سلێمانی2009ز

4_ویل دورانت: مێژووی شارستانیەت/ بەرگی چوارەم-وە: عەبدوڵڵا رەسووڵی-سلێمانی2014ز.

5_لوتفی عوبدولوەهاب یەحیا: یۆنان ، سەرەتایەک لە مێژووی شارستانییدا-وە: د . سەنگەر حاجی-هەولێر2014ز.

6_ئێریک ئریکسۆن: میتۆلۆجیای یۆنانی-وە: کەریم مستەف


ئەم بابەتە 109 جار خوێندراوەتەوە