91732019_maxresdefault.jpg

تیۆدۆر ئادۆرنۆ

شوان ئەحمەد

مەزنە فەیلەسوفی ئەڵەمانی (مارتن هایدیگەر)، لەشوێنێكدا دەنوسێت: (دوو زمان بۆ فەلسەفاندن هەیە، زمانی یۆنانی ‌و زمانی ئەڵەمانی).

 

(هایدیگەر)بەو قسەیەی دەیویست تەعبیر لەوەبكات كەفەلسەفەو كێشە ئاڵۆزەكانی، تەنها لەڕێی زمانی ئەڵەمانی ‌و یۆنانیەوە گوزارشتی لێدەكرێت. ئەو دەیوت لەكۆندا زمانی گریك زمانی فەلسەفە بووەو لەئێستاشدا، زمانی ئەڵەمانی توانای ڕاپەڕاندنی ئەو ئەركانەی هەیە.
لەڕاستیدا‌و بەچاوخشاندنێكی خێرا بەسەر مێژووی فەلسەفەدا، دەبینین ئەو قسەیەی (مارتن هایدیگەر) حەقیقەتی زۆری تێدایە، چونكە كاروانی مێژووی فەلسەفەی خۆرئاوا، ڕووبەرێكی گەورە‌و گرانی فەیلەسوفانی گریك ‌و ئەڵەمانی داگیریان كردووە.
هەر لە (هیراكلیت‌ و پارمنیدس‌ و ئەنكسیماندەرس ‌و سوكرات‌ و ئەرستۆ‌ و ئەفلاتۆن) ەوە بۆ (كانت‌و هیگڵ ‌و فیختە ‌و ماركس‌ و نیچە‌ و هایدگەر‌ و ئادۆرنۆ‌ و هۆكهایمەر و هاپرماس ‌و پیتەر سڵۆتەردایك‌ و.. هتد).
(تیۆدۆر ئادۆرنۆ) ناوێكی دیارو سەنگینی كایەی فەلسەفەی ئەڵەمانیە‌و یەكێكە لەبیریارە بەناوبانگەكانی قوتابخانەی فرانكفۆرت، ئەو قوتابخانەیەی ساڵی 1923 لەلایەن (فیلكس ڤایل)ەوە دامەزرێنراو بەدرێژای ئەم نەوەدو شەش ساڵە، خزمەتێكی گەورەی بەكۆمەڵگە مرۆییەكان كردووە.
(ئەدۆرنۆ) ساڵی 1903 لەشاری فرانكفۆرتی ئەڵەمانی هاتۆتە دنیاوەو ساڵی 1969 بەنەخۆشی دڵ كۆچی دوایكردووە. لەماوەی 65 ساڵەی تەمەنیدا، باس گەلێكی زۆری لەبوارە جیاجیاكانی فیكر و فەلسەفە و سۆسۆلۆژیا و هونەر و كلتور و موزیكدا نوسیووە.
ئەمڕۆ لەسەرتاسەری جیهان و لەتەواوی ئەو بوارانەدا، نوسینەكانی بونەتە ژێدەرێكی گرنگ بۆ تێگەیشتن لەجیهانی مۆدێرن ‌و حاڵی بوون لەو كێشە و قەیرانە زۆرانەی لەئێستادا بەرۆكی مرۆڤایەتیان گرتووە..
ئەم پیاوە هەر نوسەرێكی ئاسایی نەبووە، بەڵكو ڕەخنەگرێكی سەرسەختی كۆمەڵگەی مۆدێرنیش بووە. ئەو كۆمەڵگایەی بەهۆی گەشەی زۆری ئامێرەكانی تەكنیك‌ و تەكنۆلۆژیاوە، مرۆڤ‌ و زیندەگیان كۆنترۆڵكردووە.
لەگەڵ هاتنە سەركاری نازیەكاندا، وەكی تەواوی ئەندامانی قوتابخانەی فرانكفۆرت وڵات جێدێڵێت‌و ڕودەكاتە شاری نیویۆرك لەوڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‌و لەوێ‌ درێژە بەپرۆژە فەلسەفیەكانی دەدا.
(ئەدۆرنۆ) بەحوكمی ئەوەی لەبنەماڵەیەكی مۆسیقیدا گەورەبووبوو، بەشێكی زۆری نوسینەكانی تەرخان بوو بۆ ئەو بوارە. لەوانە مۆسیقای جاز‌ و پێشكەكیەك دەربارەی سۆسیۆلۆژیای مۆسیقا‌و كتێبی (گەڕان بەدووی ڤاگنەر ‌و كتێبە چاپ نەكراوەكان).
لەبواری فەلسەفە‌و سۆسیۆلۆژیاشدا، بەرهەمگەلێكی دیكەی هەیە، ڕەنگە بەناوبانگترینیان كتێبی (مینیمیامۆرالیاو دیالەكتیكی ڕۆشنگەری)بن، كەئەمەی دواییان بەهاوبەشی لەگەڵ (ماكس هۆركهایمەر)دا نوسیویەتی.


ئەم بابەتە 75 جار خوێندراوەتەوە