viber_image_2021-10-28_03-33-48-380.jpg

كرۆكی ڕاستەقینەی بیری نیچە چی یە؟ یــان: ئەوە چی یە كە نیچە ناوی دەنێت ''فەلسەفە''؟

نیچە كێیە

نوسینی: ئالان بادیۆ

وەرگێڕانی: دەشتی مەحمود

 

بە بڕوای من زۆر گرنگە كە تێبگەین كە بۆ نیچە ئەوەی ناوی دەنێت ''فەلسەفە'' نە ڕاڤەكردنە، نە شیكاركردنە، و نە تیۆریشە. ئەوكاتەی فەلسەفە ڕاڤەكردن، شیكاركردن، و تیۆرە، هیچ نییە جگە لە نوسخەیەكی تری ئاین. ئەو نوسخەیەی كە لەژێر هەیمەنەی فیگەری نهیلیستی پیاوی ئاینی دایە. نیچە لە كتێبی دژە مەسیح-دا ڕایدەگەیەنێت كە فەیلەسوف ''گەورەترینی تاوانكارەكانە''. پێویستە ئەو راِگەیاندنەی نیچە بەجدی وەربگرین.

نیچە فەیلەسوف نییە بەڵكو دژەفەیلەسوفە. ئەم دەربڕینە واتایەكی دەقیقی هەیە: نیچە بەرانبەر ئەندێشەی نیهیلیستی فەلسەفە دەوەستێتەوە، ئەكتێكی پێویستی تەواو ئەرێنی سەرڕێدەخات. ئەو ڕۆڵەی كە نیچە بۆخۆی دیاری دەكات بریتی نی یە لە زیادكردنی فەلسەفەیەك بۆ سەر فەلسەفەكانی تر. لەبری ئەوە، ڕۆڵی نیچە ڕاگەیاندن و خوڵقاندنی ئەكتێكی بێ پێشینەییە، ئەكتێك كە لە ڕاستیدا فەلسەفە وێراندەكات. ڕاگەیاندنی ئەكتێك، هەروەها خوڵقاندنیشی: بە واتای ئەوە دێت كە نیچەی دژەفەیلەسوف بەڕاستی لەپێش خۆیەوەیەتی. ئەوەش بەدەقیقی لە سترانی ''دەربارەی فەزیلەتی بچوككەرەوە'' لە كتێبی زەردەشت وەها دووا-دا دەڵێت: زەردەشت خۆی وەك ڕەچەشكێنی خۆی دەناسێنێت:


لەنێو ئەو خەڵكەدا پێشڕەوی خۆمم، لە كۆڵانە تاریكەكاندا گزنگی خۆمم.


لە دەرەنجامدا فەلسەفە ئەو شتەیە كە فەیلەسوف گەواهی لەسەر دەدات. یــان، بەشێوەیەكی وردتر: ئەكتی فەلسەفی ئەوەیە كە فەلسەفە، هەرچۆنێك بێت هاوڕووداوە لەگەڵی و تەنیا دەتوانێت ڕایبگەیەنێت.

دەستبەجێ، ئێمە لەناو كرۆكی لێكۆڵینەوە لە نیچە-داین. لەبەرئەوەی ناوازەیی نیچە بەتەواوەتی لەناو تێگەیشتنی بۆ ئەكتی فەلسەفی دایە. یــان، ئەگەر زمانی خۆی بەكاربهێنین، لە تێگەیشتنی بۆ هێزی فەلسەفی دایە. بە واتایەكی تر، لە دژە-فەلسەفە دا.

ئەم ئەكت و هێزە لە چ پێكدێت؟

بەهۆی نەكردنی ئەم پرسیارە لە دەستپێكی هەر لێكۆڵینەوەیەك لە نیچە، دۆلۆز و هایدیگەر بەشێوەیەك تاقانەیی موتڵەقی نیچەیان نەپێكاوە، ئەو ناوازەییەی كە لە كۆتاییدا لەژێر ناوی شێتی-دا هەم خۆی بەرجەستە دەكات وە هەم خۆیشی لەناو دەبات.
دۆلۆز لە كتێبەكەیدا نیچە و فەلسەفە بەم شێوەیە دەستپێدەكات: '' پڕۆژەی گشتی نیچە بریتی یە لە ناساندنی هەردوو چەمكی مانا و بەها بۆناو فەلسەفە.'' ئێستا، من لەو باوەڕەدام كە ئەكتی فەلسەفی بەپێی نیچە بەهیچ شێوەیەك شێوەی پڕۆژە یاخود بەرنامە وەرناگرێت ــــ بەڵكو، وەك لە ناونیشانەكەی سارا كۆفماندا، دەردەكەوێت، دەكرێت پێی بگوترێت تەقینەوە. بۆ نیچە ناساندنی چەمكەكانیش پرس نییە. لەبەرئەوە ناوی ڕووداوی فەلسەفی هیچ شتێك نابێت جگە لە فیگەرێك، و لە كۆتاییدا ناوێكی تایبەت. تایبەتی ڕووداو چەمكەكە لە گشتی بوون دادەماڵێت. بەم داماڵینە، ڕووداو لە تەموومژی ناوی تایبەتدا جەخت لە خۆی دەكاتەوە. بیری فەلسەفی نیچە لەناو تۆڕێكی سەرەتایی حەوت ناویدا جێگیربووە: مەسیح، یان لەخاچدراو، دایۆنیس- ئەریادنە، قەشە پۆڵ، سۆقرات، ڤاگنەر، زەردەشت، وە لە كۆتاییدا نادیارترینی ناوەكان، ناوی ''نیچە''، یە كە هەموو ئەوانی تر كۆدەكاتەوە.
بێگومان، دۆلۆز ئاگادار بووە بەو ناوانە، واتای ناوەكانیان ڕاڤەدەكات. دەتوانین هاوشێوەی دۆلۆز نیشانی بدەین، و لەناو ئەو زنجیرە ناوانەدا لە چەندین هێما و هێزی ناوەكان تێبگەین، هەڵسەنگاندنیان بۆ بكەین بەپێی تۆڕی چالاك بوون و بەرپەرچدانەوە. بەڵام لەو بارەدا، تۆڕی ناوە تایبەتەكان گەڕێندراوەتەوە ناو تێگەیشتنی گشتی، و تاقانەیی نیچەش لەناو لێشاوێك لە ڕاڤەكردن تواوەتەوە. ئەوەی لە خوێندنەوە بەهێزەكەی دۆلۆزدا نی یە ئەوەیە كە: لەناو تەموومژی ناوە تایبەتەكەدایە كە نیچە كەتەگۆری هەقیقەتی خۆی بنیات دەنێت. كەتەگۆری حەقیقەت لە ڕاستی‌دا ئەو شتەیە كە ئەكتی حەیاتی دەداتەپاڵ بێ‌مانایی(مانا هەڵنەگری) یان بەهاهەڵنەگری[1] قسەی كۆتایی نیچە "مانا" نییە بەڵكو پرسی نەكردەیی نرخاندنە.

ناوە گشتییەكەی باڵاترین ئەكت، ئەوەی كۆتایی بە كۆیلایەتیی مەسیحی دەهێنێت، بریتی یە لە ''ئاوەژووكردنەوەی هەموو بەهاكان،'' یان هەڵسەنگاندنەوەی هەموو بەهاكان. بەڵام ئاوەژووكردنەوەی هەموو بەهاكان خۆی بەهایەكی نی یە. ئاوەژووكردنەوەی هەموو بەهاكان لە [پڕۆسەی] هەڵسەنگاندنەكە داشكێنراوە. بەدڵنیاییەوە، ئەوە تەنیا خودی ژیانە دژ بە نەبوون و هیچێتی؛ وەك ئەوەی نیچە لە كتێبی ئاوابوونی بتەكاندا، دەڵێت، كە ئەوە ئەكسیۆمێكی یەكلاكەرەوەیە:

بەهای ژیان ناخەمڵێندرێت.
بۆئەوەی لە نیچە تێبگەین، پێویستە كە جەخت لەسەر ئەو خاڵە بكەینەوە كە هەڵسەنگاندن، بەهاكان، و مانا هەموویان توشی شڵەژان دەبن لە ڕێگەی ئەو پشكنینەی ئەكتەكە ڕێكی دەخات. لەبەرئەوە ئەوكاتە چیدی پرسیاری بەهاكان و مانا لە ئارادا نییە، پرسەكە دەبێتە ئەوەی كە چالاكانە تێیدەپەڕێنێت و ئەمە [ئەو پرسەیە] كە فەلسەفە هەمیشە ناوی ناوە ''هەقیقەت''.
بە بۆچونی من لێرەدایە كە هایدگەر ناتوانێت تێبگات كاتێك پێیوایە بەرنامەی بیری نیچە بناغەیە بۆ بەهای نوێ. ئێمە دەزانین كە نیچە بەها كۆنەكان شیكار دەكات وەك سەركەوتنێكی ئیرادەی نەبوون یان هیچێتی[2]. بەهاكان بەهۆی بنەمایەكەوە بوونیان هەیە ئەوەش بۆ نیچە باڵاترین بنەمایە، ئەویش ئەوەیە كە مرۆڤ ئیرادەی نەبوون[و هیچێتی] بەسەر نەبوونی ئیرادەدا هەڵدەبژێرێت. بۆ هایدیگەر، نیچە، لە ڕێگەی هەڵگەڕاندنەوەی/ ئاوەژووكردنەوەی بەها كۆنەكان، لە ڕێگەی پێشكەشكردنی نیوەڕۆی قبوڵكردن بەسەر و دژ بە ئیرادەی نەبوون، لە ڕاستیدا لە هەوڵی زاڵبوون بەسەر نهیلیزمدایە. ئێستا، هایدیگەر دەڵێ لەو ڕێگەیەوە، بەهۆی ئیرادەی زاڵبوون بەسەر نیهیلیزمدا، بیری نیچە خۆی جیادەكاتەوە لە كرۆكی نهیلیزم، كە لە ڕاستیدا ئیرادەی نەبوون نییە. ئەوە لەبەرئەوەی بۆ هایدیگەر، ئەگەر نهیلیزم ئیرادەی نەبوون بێت، ئەوا لە كرۆكدا لێی تێدەگەین لە ڕێگەی فیگەری سوبێكتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا نهیلیزم لە فیگەری سوبێكتدا نی یە: نهیلیزم بریتییە لە مێژووی نادیارمانەوەی خودی بوون وەك ڕاستی مێژوویی. نهیلیزم فیگەرێكی مێژوویی بوونە. ئەوەیە كە لەناو بەرنامەی بیری نیچەیی بە نادیاری-دەمێنێتەوە، كە پێكدێت لە زاڵبوون بەسەر نهیلیزمدا. وەكو هایدیگەر دەڵێت: ''ئیرادەی زاڵبوون بەسەر نهیلیزمدا [كە هایدیگەر وابەستەی دەكاتەوە بە نیچە] خۆی ناناسێت، لەبەرئەوەی خۆی لە بەڵگەی كرۆكی نهیلیزم دەردەكات، كە وەك مێژووی بە نادیاری-مانەوە دەیبینێت، لەبەرئەوە ڕێگری لە خۆی دەكات بەرامبەر ئەوەی كە بزانێت چی دەكات.''

ئایا نیچە لە ڕاستیدا نائاگایە بەوەی كە دەیكات؟ خۆمان لەناو گەڕانەوە بۆ پرسیاری ئەكت دەبینینەوە. پێویستە بەو پرسیارە دەست پێ بكەین كە ئایا ئەوە ئەكتی نیچەییە خۆی وەك زاڵبوون، لە شێوەی میتافیزیكی سوبێكتدا، نیشان دەدات. من پێم وایە كە لێرەدایە، لەلایەن هایدیگەرەوە، ڕەخنەیەك دەخرێتەڕوو كە نیچە بە هیگڵی دەكات، پێش ئەوەی بڕیاری بەسەردا بدەن. لەبەرئەوە من لەو باوەڕەدام بۆ نیچە ئەكتەكە بریتی نی یە لە زاڵبوون. بەڵكو ئەكتەكە ڕووداوە و ئەو ڕووداوە پچڕانێكی موتڵەقە، [پچڕانێكە] كە ناوە تایبەتە تەموومژاوییەكەی نیچەیە.
بەهۆی ئەو گرێدانەوەوەیە لەنێوان ئەكتێك بەبێ تێگە یان بەرنامە و ناوێكی تایبەت، كە تەنیا بەڕێكەوت خۆیەتی، پێویستە ئاماژە بكەین بەو ناونیشانە بەناوبانگەی یەكێك لە بەشەكانی كتێبی ئەوە پیاوەكەیە:'' بۆچی من چارەنوسم.'' من چارەنوسم لەبەرئەوەی، بە ڕێككەوت، ناوە تایبەتەكە ''نیچە'' ناڕۆشنی خۆی دەبەستێتەوە بە پچڕانێكی بێ بەرنامە یان بێ تێگەوە.
من ئەوەندە بەهێزم مێژووی مرۆڤایەتی دابەشبكەم بۆ دوو.

(نامەیەك بۆ شانۆنوسی سوێدی ئوگوست سترنبێرگ، ٨ی كانونی یەكەمی ١٨٨٨).

من فەیلەسوف وەك تەقینەوەیەكی تۆقێنەر دەبینم كە هەموو جیهان دەخاتە مەترسییەوە. (ئەوە پیاوەكەیە)

ئەكتی نیچە وەك دژە-فەیلەسوف، كە خۆی تێیدا پەیامبەرە، ئەكتەرە، و ناوە، ئامانجی هیچ نی یە جگە لە دابەشكردنی مێژووی جیهان بۆ دوو بەش.
من بەو ئەكتە دەڵێم سیاسەتی‌زاگە ، بەشێوەیەك كە هەوڵدەدات هەموو مرۆڤایەتی بە پلەیەكی ڕادیكاڵتر لە مەزەندەی سیاسیی شۆڕشگێڕانە بگات. سیاسەتی‌زاگە[3]، ئەركی فەلسەفی باو لە دۆزینەوەی ڕیشەیی بۆ سیاسەت دیاری ناكات. لۆجیكەكە، جارێكی تر لۆجیكی ململانێ یە، نەك لۆجیكی باڵادەستی ڕیشەیی. ئەكتی سیاسەتی‌زاگە خودی ئەكتە فەلسەفییەكەیە، بەشێوەیەك تەقینەوەی مێژوویی خۆی بەشێوەیەكی كاریگەر و تایبەت پیشانی دەدات، كە شۆڕشی سیاسی تایبەت ڕاستەقینە نەبووە، یان دروست نەبووە.
ئەوە بەدوای ئەوەوە دێت كە لە سیاسەتی‌زاگەیی نیچەیی وشەی سیاسەت هەندێجار وەرگیراوەتەوە و چەسپاوە، وە هەندێجار بێ بەهاكراوە، بەخەسڵەتی بەرزونزمبوونەوەوە. لە ڕەشنوسی نامەیەكدا بۆ جۆرج براندێس (ڕەخنەگری دانیماركی) لە كانونی یەكەمی ١٨٨٨، نیچە دەنوسێت:
ئێستا چووینەتە ناو سیاسەتی گەورەوە، تەنانەت ناو سیاسەتێكی زۆر گەورەوە... من خۆم بۆ ڕووداوێك ئامادە دەكەم، كە بەهەموو ئەگەرەكان، مێژوو دابەش دەكات بۆ دوو نیوە، بەشێوەیەك پێویستمان بە ساڵنامەیەكی نوێ دەبێت، ١٨٨٨وەك ساڵی یەكەم.
لێرەدا نیچە لاساییكردنەوەیەكی شۆڕشی فەڕەنسی پێشنیار دەكات. نیچە، وشەی ''سیاسەت'' وەك ئاڕاستەیەكی بنەڕەتی فەلسەفە دادەنێت. لەوە زیاتر، ئەو لاسایكردنەوە هەتا ئەو ئاستە دەڕوات كە وێنەی تۆقاندن (فەرمانڕەوایی ترس سەردەمی شۆڕشی فەڕەنسی)-یش دەگرێتە خۆی، كە نیچە بەبێ هیچ دوو دڵییەك وەریدەگرێت. زۆر دق هەیە كە گەواهی ئەوە دەدەن. با ئەو نامەیەی بۆ فرانز ئۆڤەربێك (خواناسی پرۆتێستانتی و هاوڕێی نیچە) وەربگرین كە لە ٤ی كانوونی دووەمی ١٨٨٩ نوسیویەتی، نیچە ڕایدەگەیەنێت:
دەمەوێت هەموو دژە-سامییەكان بكوژم...
لەلایەكی ترەوە، لە نامەیەكیدا بۆ جۆن بۆردۆ (نوسەری فەڕەنسی) لە ١٧ی كانوونی یەكەمی ١٨٨٨، وشەی سیاسەت جێگای ڕەخنەیە:
نوسینەكانم پڕن لە تێگەیشتنی ئەوەی كە دەركەوتە بێبەزەییەكانی حساباتی سیاسەتی هاوچەرخ سەلمێنەری ئەوەن كە جگە لە هەڵەی حسابی هیچی تر نین.
هەروەها، لە نامەیەكی ڕەشنوسیدا بۆ ولیامی دووەم (فریدریك ولیامی دووەم، قەیسەری ئەڵمانیا- پاشای پروسیا) نیچە دەنوسێت:
تێگەی سیاسەت بەتەواوەتی لەناو شەڕی ڕۆحەكان‌دا تواوەتەوە، هەموو وێنە-بەهێزەكان پارچە پارچە بوون، ــــ شەڕی وا ڕوودەدەن ، كە هەرگیز پێشتر ڕوویان نەداوە.
ئەكتی دژە-فەلسەفەی نیچەیی، وەك ڕووداوێكی سیاسەتی‌زاگە خەسڵەتی وەرگرتوە و پرسی مێژوویی-سیاسی هەندێجار لە فیگەری لاساییكردنەوەیەی فراواندا، هەندێجاریش لە فیگەری توانەوە تەواوەتی لەپێشچاو دەگیرێت. بەتەواوەتی ئەو ئەڵتەرناتیڤەیە كە ڕەوایەتی بەو ئەكتە وەك سیاسەتی‌زاگە دەدات.
ئەگەر ئەكتەكە سیاسەتی‌زاگە بێت ئەوكاتە فەیلەسوفەكە سەرو-فەیلەسوف دەبێت.
نامەكەی بۆ ڤۆن سیدلێتز (نوسەر و هونەرمەندی ئەڵمانی) لە شوباتی ١٨٨٨:
جێگای سەرسوڕمان نی یە كە من یەكەم فەیلەسوفی سەردەمم، لەوانەیە تاڕادەیەك لەوەش زیاتر. وەك شتێكی یەكلاكەرەوە و بارگران لەنێوان دوو هەزارەدا وەستاوم.
نیچە لەسەرو هەموشتێكەوە ناوی ڕێكەوتی شتێكە، شتێكی وەكو ڕاپەڕینێكی كوشندە چارەنووسساز، ڕاپەڕینی سیاسەتی‌زاگەیی، كە لەنێوان دوو هەزارەدا وەستاوە. بەڵام، ئامانجەكانی ئەو ئەكتە چین؟ خاڵی داخوازی چی یە؟ وە لە كۆتاییدا، ڕووداوی دژە-فەلسەفە چی یە كە لە سیفەتدا سیاسەتی‌زاگەیە؟
بۆ ئەوەی باس لەو كێشەیە بكەین، دەبێت لە ڕووی سیاسییەوە ڕاڤەی ڕەخنەی نیچەیی بۆ شۆڕش بكەین. ئەو ڕەخنەیە پێك دێت لە گوتنی ئەوەی كە لە بنەڕەتدا شۆڕش شوێنی خۆی نەگرتووە. ئەوەی كە پێویستە لێی تێبگەین ئەوەیە كە وەكو شۆڕش ڕووینەداوە بەشێوەیەك كە سیاسەتی‌زاگە دەیبینێت. شۆڕش ڕووینەداوە، لەبەرئەوەی مێژووی جیهانی بەسەر دوو بەشدا دابەش نەكردووە، چونكە بەها كۆنەكانی دام ودەزگا مەسیحییەكانی بە دەستلێنەدراوی هێشتووەتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو یەكسانییەی كە شۆڕش بانگەشەی دەكرد زیاتر نەبوو لە یەكسانی كۆمەڵایەتی، یەكسانییەك وەك ئایدیای یەكسانی بوون لەگەڵ ئەوی تردا. وە ئەو یەكسانی یە، لە دیدی نیچەدا، هەمیشە بەهۆی بوغزەوە[4] دەبزوێت.
لە دژە-مەسیح دا ئەوەی خوارەوە دەخوێنینەوە:
''یەكسانی ڕۆحەكان لەبەردەم خودا،'' ئەو درۆیە، ئەو پاساوە بۆ ڕقی هەموو ئەقڵ-بوودەڵەكان، ئەو تێگەیشتنە وێرانكەرە كە لەكۆتاییدا بوو بە شۆڕش، ئایدیای مۆدێرن و پوكانەوەی سەرەكی ڕێكخستنی كۆمەڵایەتی تەواوی جیهان- داینەمایتی مەسیحییە.
بۆ نیچە پرسەكە بەهیچ شێوەیەك ئەوە نییە كە لە بەرانبەر داینامیتی مەسیحییەتدا، حیكمەتێك بخاتەڕوو. جەنگ دژ بە مەسیحییەت جەنگە لەنێوان توپهاوێژەكان، یان لەنێوان تیرۆریستەكان. لە تیشرینی یەكەمی ١٨٨٨، نیچە بۆ ئۆڤاربێك دەنوسێت:
ئەمجارە ــــ وەكو تۆپهاوێژێكی لێهاتوو ــــ چەكە قورسەكانم دەردەهێنم. لەوە دەترسم، مێژووی مرۆڤایەتی بۆ دوو نیوە بتەقێنمەوە.

لەبەرئەوە سیاسەتی‌زاگە داهێنانی تەقینەوەیەكی نا-مەسیحی یە.
ئێستا، لەم وێستگەیەوەیە كە نیچە دەبێت كەسایەتی خۆی بكاتە قوربانی، لەبەرئەوە ئاشكرایە كە خۆی تەرخان دەكات بۆ كۆسپی ڕادیكاڵی هەر جۆرێ لە سیاسەتی‌زاگە. بەڵام تەنانەت قوڵتر و دڵسۆزتر خۆی بۆ تەرخان دەكات، لەبەرئەوەی نیچە سیاسەتی‌زاگە وەك لۆژیكی بونیادنان و دامەزراندن پێناسە نەكردوە بەڵكو وەكو ڕادیكاڵبوونی ئەكت پێناسەی كردوە.
لێرە هەموو شتێك دەكەوێتە سەر تێگەیشتنی نیچە بۆ ڕووداوی سیاسەتی‌زاگە، ئەو ڕووداوەی كە تێیدا دژە-فەلسەفە مێژووی جیهان دابەش دەكات بەسەر دوو بەشدا.
پێویستە بگوترێت كە لەو خاڵەدا ئەو ڕووداوە سەركەوتوو نابێت لە جیاكردنەوەی خۆی لە بەیانكردن و جاڕدانی خۆی. بەشێوەیەكی وا فەلسەفەییانە بەیان كراوە كە ئەگەری خودی بەیانكردنەكە بەتەنیا سەلمێنەری ئەوەیە كە مێژووی جیهان دابەشكراوە بۆ دوو بەش. بۆچی ئەوە وایە؟ لەبەرئەوەی ئەو ڕاستییەی كە لە سیاسەتی‌زاگەدا ئیش دەكات ڕێك ئەوەیە كە قەدەغەیە، وە قەدەغەكردنیش یاسای مەسیحییە بۆ جیهان. تێپەڕاندنی ئەو قەدەغەكردنە، وەك بەیانكردنەكە سەلماندی، بەسە بۆئەوەی كەسێك باوەڕ بە دابڕانێكی موتڵەق بهێنێت.

ڕۆژێك فەلسەفەی من سەردەكەوێت، لەبەرئەوەی تا ئێستا هیچ كەسێك نەبووە بەشێوەیەكی بنەڕەتی جگە لە هەقیقەت شتێكی تری قەدەغە كردبێت. (ئەوە مرۆڤەكەیە)
بەڵام لەناكاو بەو پێیەی ئەوەی كە نیچە (ڕایدەگەیەنێت)، خودی ڕووداوەكەشە؛ [هەر بۆیەش] ئەو بەڕوونی لەناو بازنەیەك‌دا گیردەخوات. پێشتر ئاماژەم بەوەدا كە نیچە دەڵێت: "ئامادەكاری بۆ ڕووداوێك دەكەم"، بەڵام بە تێپەڕبوونی كات، ئامادەكاری بۆ ڕووداو، زیاتر لە ڕووداوەكە نزیك دەبێتەوە [و دەبێتە بەشێكی جیانەبووە لێی] و ناجێگیری لەنێوان دووربوون و نزیك‌بوون كە ئەدگاری نیچەیە لەمەوە سەرچاوە دەگرێت. ڕاگەیاندنی ڕووداو جیهان ئاوەژوو دەكاتەوە، بەڵام ئەوەی كە ئاوەژوو دەبێتەوە، ڕێك ئەو شتەیە كە ڕووداوەكە ڕایدەگەیەنێت.
زانینی ئەوەی كە بەو نزیكانە دەبێت باسی قورسترین تەحەدا[5] بۆ مرۆڤایەتی بكەم كە ڕووبەروویان دەبێتەوە، [هەربۆیە] بە پێویستی دەزانم كە بڵێم من كێم. (ئەوە مرۆڤەكەیە)
ئەو كتێبە بۆ ژمارەیەكی زۆر كەمە. تەنانەت لەوانەیە هیچ كامێكیان لە ئێستادا نەژیەن. (دژە مەسیح)
لەلایەكەوە چاوەڕوانی ڕادیكاڵانە ناچارم دەكات، وەك تەنیا بوونێكی سەلمێنراو خۆم بەیان بكەم. لەلایەكی ترەوە، وەك پێگەیەك كە دڕدۆنگی پرسیاری زانین وەلادەنێت كە ئاخۆ گەواهیدەرێكی ئەو ئەكتە تا ئێستا لە دایك بووە یان نا. بە بڕوای من ئەو بازنەیە بازنەی هەر سیاسەتی‌زاگەییە بەهەر شێوەیەك بێت. لەبەرئەوەی ڕووداوەكەی وەك مەرج تێدا نییە، لەبەرئەوەی لێی تێدەگات ــــ یان بانگەشەی تێگەیشتنی دەكات ــــ لە ئەكتی خودی هزرین، ناتوانێت جیاكاری بكات لەنێوان واقیع و بەیانكردنەكەی خۆی. خودی فیگەری زەردەشت ئاماژە بەو بازنەیە دەكات و ئاوازێكی ناڕوونی سەیر، بە كتێبەكە دەبەخشێت پەیوەست بە پرسیاری زانینی ئاخۆ زەردەشت فیگەری كاریگەری ئەكتەكەیە یان پەیامەكەیە، بەشێوەیەكی ڕوون و سادە. ڕووداوی سەرەكی لەو بارەیەوە سترانەكەیەتی بەناونیشانی ''سەبارەت بە ڕووداوە گەورەكان.'' ئەو سترانە دیالۆگێكە لەنێوان زەردەشت و سەگی-ئاگر. بەڵام كێ سەگی-ئاگرە؟ بەزوویی، دەردەكەوێت كە سەگی-ئاگر هیچ نییە جگە لە قسەكەرێك، بریكارێك، یان ئەكتەری شۆڕشی ڕووداوی سیاسی، و یاخی بوون، و زریانی بە كۆمەڵ. با بەشێك لە دیالۆگەكەی لەگەڵ سەگی-ئاگر بخوێنینەوە.

زەردەشت دەدوێت:

ئێوە هەمووتان حەزدەكەن بۆ ''ئازادی'' ببۆڕێنن: بەڵام من باوەڕم بەو ''ڕووداوە گەورانە'' نەماوە، هەركاتێك بە بۆڕە و دوكەڵ دەورەدرابن. باوەڕبكە ئەی هاوڕێ دۆزەخییە دەمبەهەراكەم! ڕووداوە گەورەكان‌ــــ پڕدەنگترین نا، بەڵكو خامۆشترین ساتەكانی ئێمەن. جیهان بە دەوری خوڵقێنەرانی هەراوهۆریادا ناسوڕێتەوە، بەڵكو بە دەوری خوڵقێنەرانی بەها نوێكاندا دەسوڕێتەوە؛ سوڕانەوەیەكی بێدەنگ. دانی پێدابنێ، كاتێك هەرا و دوكەڵت دەڕەوێتەوە، ڕوون دەبێتەوە كە شتێكی وەها ڕووینەداوە. چ قەیدی هەیە ئەگەر شارێك مۆمیابكرێت و پەیكەرێك بەقوڕدا بچێ!
لێرەدا ناكۆكییەكە، لەنێوان هەرا و بێدەنگی دایە. هەراكە سەلمێنەری دەرەكیبوونی ڕووداوە سیاسییەكەیە. بێدەنگییەكە، جیهانێك دووگیان بە بێدەنگی، لەبری ئەوە ناوی كارەكتەری نەسەلمێندراو و نەچەسپیووی ڕووداوی سیاسەتی‌زاگەیە. ڕاگەیاندنی سیاسەتی‌زاگە، ڕاستەقینەیی خۆی لە دەست دەدات لەبەرئەوەی ڕاستەقینەیی هەر ڕاگەیاندنێك، كرۆكی خودی ڕووداوەكەیە. لەبەرئەوە لەو خاڵی ڕاستییەوە، كە تێیدا نییە و ناتوانێت ئامادەبوون و ڕاگەیاندنەكەی لەیەكتر جیابكاتەوە، بەوشێوەیە نیچە بەپێویستی دەزانێت كە خۆی بناسێنێت. وە ئەوەشە كە پێی دەگوترێت شێتێتی ئەو. شێتی نیچە لەوە پێكدێت، كە پێویستە خۆی وەكو خوڵقێنەری هەمان جیهان دابنێت كە تێیدا ڕاگەیاندنی بێدەنگانە دەخاتەڕوو، و تێیدا هیچ شتێك بوونی ئەو دوولەتبوونەی [مێژووی جیهان] (ناسەلمێنێت). بەشێوەیەك نیچە لەهەردوو بەشەكەدا ئامادەیی هەیە؛ نیچە ناوەكەیە، نەك تەنیا بۆ ڕاگەیاندنی ڕووداوەكە ، نەك تەنیا ناوی دابڕانەكەیە، بەڵكو لە كۆتاییدا نیچە ناوی خودی جیهانەكەیە.

نیچە لە ٤ی كانوونی دووەمی ١٨٨٩، خۆی ''نیچە'' وەكو ناو دادەنێت:

دوای ئەوەی – ئەم "دوای ئەوەی" پێویستە – بەشێوەیەكی چەسپیوو خرایەڕوو كە لە ڕاستیدا من جیهانم خوڵقاندووە.

سیاسەتی‌زاگەی ڕاستگۆیانە، بەشێوەیەكی شێتانە تارمایی[ئافراندنی] جیهان دەردەخات، لەبەرئەوەی سیاسەتی‌زاگە دۆخی نادڵنیاییە لەنێوان پێشبینیكراو و ڕاستی‌دا. سیاسەتی‌زاگە بەشێوەیەكی ناشیانە لاسایی نادڵنیایی ناوەكییانەی خودی ڕووداوەكە دەكاتەوە؛ ئەوە ئەو نادڵنیاییەی كە لە فیگەری سوبێكتێكدا خۆی دەردەخات. ئەو ڕاگەیاندنە پڕ لە ئێشە كە لە كۆتا نامەیدا بۆ یاقوب بوكهارتدا (مێژوونوسی سویسڕی بواری هونەر و كەلتوور) هاتووە لە ٦ی كانوونی دووەمی ١٨٨٩، كە دوای ئەوە هیچ شتێكی تری نییە:

لە ڕاستیدا، پێم باشترە كە پرۆفیسوربم لە [زانكۆی] بازل نەك خودا بم؛ بەڵام تا ئەو ڕادەیە سەرەڕۆ نەبووم تا خودپەرستی تایبەتم بگەیەنمە ئەو جێگایە كە بەهۆی مامۆستایەتی زانكۆوە خۆم لابدەم لە خوڵقاندنی جیهان.

بەڵێ لە ڕاستیدا ئەو دەقە، دەقێكی شێتییە، بەڵام شێتییەك كە لە نەبوونی ڕاستییەوە دێت، ئەو كاتەی ڕاگەیاندنی [ڕووداو] شكست دەهێنێت. ئەو تەنگانەیە لە سێ قۆناغدا هەڵوێست وەردەگرێت: ئامانجی دابڕانی ڕادیكاڵی سیاسەتی‌زاگە، لەر ڕاستیدا خوڵقاندنی جیهانێكە، خوڵقاندنی جیهانێكی تر، جیهانی قبوڵكردن، جیهانێك كە لە ڕاستیدا چیتر جیهانی كۆن نییە، وە مرۆڤێك كە چی تر مرۆڤی كۆن نییە [ و مرۆڤێكی نوێیە] و ئەو مرۆڤە ناوی ''مرۆڤی باڵایە.'' بەڵام بۆ خوڵقاندنی ئەو جیهانە، پێویستە هەموو مرۆڤێك لەلایەن خوڵقاندنەكەیەوە دەستی بەسەردا بگیرێت. تەنیا ئەو هەموو مرۆڤە گەواهی دەركەوتنی مرۆڤی باڵا دەدات. وە ئەوەی كە پێی باشتر بووە، یان باشتر دەبوو، ئەوەیە كە پرۆفیسۆرەكەی بازل دەستی بەسەردا بگیرێت و بەهۆی ئەو ڕووداوە نەسەلمێندراوە تێبپەڕێندرێت. بەڵام لەبەرئەوەی شتەكە بەو شێوەیە نییە، لەبەرئەوەی ئەو هەڵبژاردە ڕەوایە نەسەلمێندراوە، پاڵەوانی دژەفەلسەفەیی ناچاركراوە بە ڕاگەیاندنی ئەوەی؛ كە ئەو جیهانە دەخوڵقێنێت. ئەوەی كە ئەو؛ ئەو جیهانە دەخوڵقێنێت، نەك ئەوەی كە بەهۆی دەركەوتنی سەركەوتوانەی جیهان، دەستی بەسەردا گیرابێت. كەواتە ئەو جیهانە بەرنامەیەكە، بەڵام بەرنامەیەك كە پێشخۆی دەكەوێت. كەواتە هیچ كەس بەندی ئەو بازنەیە نییە. لە كۆتاییدا بۆ ئەوەی بازنەكە بشكێنێت ئەوا پێویستیمان بە بێلایەنی ئەفسانەی خوڵقاندنێكی تەواوەتی هەیە، نەك تەنیا بۆ جیهانە نوێ-یەكە بەڵكو بۆ جیهانە كۆنەكەش.

لەم خاڵەدا، هیچ شتێك نییە، جگە لە شێتی.

بەهۆی چییەوە خودی سیاسەتی‌زاگە (توشی) شكست دەبێت؟ بەهۆی زەرورەتی حەتمی سیاسەتەوە. [زەرورەتی] سیاسەت، كە (خۆڕاگری) دەخوازێت؛ كە دەزانێت ڕاگەیاندنی ڕووداو بێ‌مانایە؛ كە [دەزانێت] تاك دەبێت بەڕێكەوت بیركاتەوە و ئەكت بنوێنێت لە دۆخێكدا كە ناتوانێت هەڵبژێرێت. [زەرورەتی] ئەو سیاسەتەی كە مەجبورە لە هزری دووكەرتكردنی مێژووی جیهان دەستبشۆرێت. سیاسەتێك كە ڕازییە ــــ كە بەئەندازەیەك زۆرە و زۆر سەختە ـ لەگەڵ وەفاداربوونی بەرامبەر بە هەندێ بواری نوێ.

بەهەمان شێوە، دژە-فەلسەفە لە ڕێگەی بەردەوامی و بەرهەڵستی فەلسەفە توشی هەمان دابەش بوون دەبێت.

فەلسەفە، كە دەزانێت ئەكتەكەی، وەك ئەكتێكی هەقیقەت، هێزی لەناوبردنی بەهاكانی جیهانی نییە. هەروەها كاری نەرێنی توانای توانەوەی لەناو قبوڵكردنی دایۆنیسی مەزن نییە.

ئایا ئەوە بە واتای ئەوە دێت كە هێزی نیچە، ڕاستگۆی و قوربانی دانی لەپێناو هیچدا بووە؟ ئایا ئایدیای سیاسەتی‌زاگە گەوجییەكی بەتاڵ و بێهوودەیە؟ نەخێر من پێم وانییە.
لەبەرئەوەی نیشانەیەكی زێدە گرنگ لە نیچەدا بوونی هەیە. نیشانەیەك دەربارەی پرسیارێكی گرنگ، دەربارەی هەر فەلسەفەیەك. پرسیار دەربارەی پەیوەندی لەنێوان ئاگایی و هەقیقەت. دەربارەی پرسیاری مانا و هەقیقەت، من پێم وایە كە سێ تێڕوانینی سەرەتایی بوونیان هەیە. یەكەم، تێڕوانینی ئایدیای بەردەوامی بەهێز لەنێوان مانا و هەقیقەت لەخۆدەگرێت؛ بەم تێڕوانینەیان دەڵێم ئاین. تێڕوانینێكی تر هەیە كە تاكلایەنانە هەیمەنەی مانا بنیات دەنێت و هەوڵی لەناوبردنی تێروانینی ئاینی دەدات. ئەمەش هەوڵدان و كۆششی نیچە یە. دواجار تێڕوانینی فەلسەفی-مان هەیە. ئەم تێڕوانینە لە دژە-فەلسەفە[واتە لە تێڕوانینی دووەم] دابڕاوە، لەبەرئەوەی بەهۆی ڕەخنەی عەقڵانییەوە هاوكات هزرینی حەقیقەت دەپارێزێت و گەشەی پێدەدات. تێڕوانینی فەلسەفی لە ئاینیش دابڕاوە، چونكە ڕەتی دەكاتەوە كە هەقیقەت لەگەڵ مانا یەكسان بێت و تەنانەت بەخۆشییەوە ئەوە ڕادەگەیەنێت كە لە هەموو هەقیقەتێكدا هەمیشە شتێكی بێ‌مانا[ماناهەڵنەگر] بوونی هەیە.
بەڵام ئەوەی بەشێوەیەكی مێژوویی ڕوودەدات، تێڕوانینی دووەمە، كە تێڕوانینی دژەفەلسەفەییە، هەمیشە شوێن بە تێڕوانینی سێیەم دەگرێت؛ [واتە] تێڕوانینی فەلسەفە، بەرەو مۆدێرنیتەی خۆی. دژەفەلسەفە، فەلسەفە بەئاگا دەهێنێتەوە. دژەفەلسەفە پەژارەكانی مانا و مەترسی دۆگمایی هەقیقەت نیشان دەدات. فێرمان دەكات كە دابڕان لەگەڵ ئاین هەرگیز كۆتایی نەهاتووە. بۆیە پێویستە جارێكی تر ئەو ئەركە دووبارە بكەینەوە. پێویستە كە، هەقیقەت بۆ جارێكی تر و هەمیشە بە دونیایی بكرێت.
نیچە لەسەر هەق بوو كە لەو باوەڕەدابوو دەبێت ئەركی سەرەتایی بە دژەمەسیح ناوبنرێت. نیچە لەسەر هەق بوو كە خۆی بە دژەمەسیح ناو ببات. نیچە لە ڕۆڵەكەیدا وەك دژەفەیلەسوفی ڕادیكاڵ، فەلسەفەی بەرەو ئەركی مۆدێرنی خۆی ئاڕاستەكرد. لە پاش نیچەوە، ئێمە دەبێت ئەوەی كە ئەو وەك ئەركی فەلسەفە دیاریكرد، بپارێزین:[ئەركی] دوبارە داڕشتنەوەی "پرسیاری هەقیقەت" لە دابڕانی‌دا لەگەڵ مانا. نیچە لە [مەترسییەكانی] هێرمینۆتیك ئاگادارمان دەكاتەوە.

لەم‌سۆنگەوە لەو باوەڕەدام كە نیچە كەسێكە پێویستە لەیەك كاتدا لێی تێبگەین، بیدۆزینەوە، و لە دەستی بدەین. پێویستە لە هەقیقەت-دا لێی تێبگەین، لە ئارەزووی ئەكتەكەدا لێی تێبگەین. پێویستە بیدۆزینەوە، وەك كەسێك كە هانی بابەتی هەقیقەت بەرەو خواستێكی نوێ دەدات، وەك كەسێك كە تێڕوانینی فەلسەفیان ناچار دەكات بۆ ئەوەی فیگەرێكی نوێی هەقیقەت و دابڕانێكی نوێ لەگەڵ مانادا دابهینێت. لە كۆتاییدا، بێگومان پێویستە لە دەستی بدەین، لەبەرئەوەی پێویستە دژەفەلسەفە لەدەست بدەین؛ كاتێك هەموو شتێ گوترا و كرا، یان ئەوكاتەی فەلسەفە فەزای خۆی بنیاتنا، پێویستە لەبەرچاو ون ببێت.

ئەم لێ‌تێگەیشتنە، ئەم دۆزینەوەیە، ئەم لە دەستدانە: زۆرجار هەستیان پێ دەكەم پەیوەست بە هەموو گەورە دژەفەیلەسوفانی سەدە؛ لە نیچەدا، لە ڤیتگنشتاین‌دا و لە لاكان‌دا. لەو باوەڕەدام هەرسێكیان ــ بەڵام بێگومان كەیسی نیچە زیاتر دراماتیكی یە ــ هەموویان لە دواین ساتدا بۆ فەلسەفە خۆیان كردە قوربانی. لە دژەفەلسەفەدا جوڵەیەكی خۆكوژی بوونی هەیە، یان خۆبێدەنگكردنێك هەیە، لەپێناو ئەوەی كە شتێكی پێویست، بە فەلسەفە ببخەشرێت. دژەفەلسەفە لە كۆتاییدا هەمیشە ئەركی فەلسەفە، یاخود دەرفەتی نوێ لە فیگەری ئەكتی نوێدا دیاری دەكات. دەتوانین ئەوەش لە شێتی نیچە، تووناتوونی نامۆیی ڤیتگنشتاین و بێدەنگی كۆتایی لاكان هەست پێ بكەین. لە باری هەرسێكیاندا دژەفەلسەفە، شێوەی میرات وەردەگرێت. دژەفەلسەفە، شتێك لەودیو خۆیەوە، بەو شتە دەبەخشێت كە شەڕی لە دژ دەكات. فەلسەفە هەمیشە میراتگری دژەفەلسەفەیە.

لەبەرئەوەیە كە من زۆر كاریگەربووم بە یەكێك لە كۆتا نامەكانی نیچە بۆ براندێس، بەو دەقە پاسكاڵییەی نیچە، كە ڕاستەوخۆ بۆم دەدوێ دەربارەی ئەو تاقانەیی و پەیوەندییە ئاڵۆزەی گەورە دژەفەیلەسوفی سەدە.

كاتێك منت دۆزیەوە، تێگەیشتن لە من جوامێرییەكی گەورە نییە: [بەڵكو] ئەوكات تەحەداكە، ئەوەیە لەدەستم بدەیت ...

لە ڕاستیدا، تەحەداكە بۆ هەموومان و ئەو تەحەدایەی كە داوای ئافراندنمان لێدەكات؛ دۆزینەوە و تێگەیشتن لە نیچە نییە. بەڵكو تەحەداكە فەهمكردنی ئەوەیە كە چۆن لەڕووی فەلسەفییەوە، لە دەستی بدەین.


ئەم بابەتە 161 جار خوێندراوەتەوە