_methode_sundaytimes_prod_web_bin_19315868-ce46-11e8-b379-c268e57d77d4.jpg

ده‌رباره‌ی ڕۆمانه‌که‌ی 'دۆمینیۆن' هه‌ڤپه‌یڤین له‌گه‌ڵ سی جه‌ی سانسۆمدا

و. له ئینگلیزییه‌وه: ماردین ئیبراهیم

هه‌ڤپه‌یڤین له‌گه‌ڵ سی جه‌ی سانسۆم و ووتووێژکردن ده‌رباره‌ی ڕۆمانه‌که‌ی 'دۆمینیۆن' ( دۆمینیۆن جۆره یارییه‌کی کاغه‌زه (و.ک،) که سه‌باره‌ت به داگیرکاری نازی له ئه‌وروپا، مێدیا له جه‌نگی جیهانی دووه‌م و چه‌رچڵ نووسیویه‌تی

.
کریستۆڤه‌ر جۆن سانسۆم ناسراو به سی جه‌ی سانسۆم نووسه‌رێکی هاوچه‌رخی به‌ریتانیه و له سکۆتله‌ندا له ساڵی ١٩٥٣ له‌دایکبووه. سلانێک پارێزه‌ر بووه و ئێستا کاری سه‌ره‌کی ئه‌و نووسینه. نووسه‌رێکی پڕکاره و له ساڵی ٢٠٠٣ و چه‌ندان 'ڕۆمانی مێژوویی' بڵاوکردۆته‌وه که ناوه‌رۆکه‌کانیان زیاتر پۆلیسیه و تیایدا کرداری تاوان تێمای سه‌ره‌کیه. سانسۆم به زنجیره ڕۆمانی 'ماسیۆ شاردله‌یک' ده‌ستی پێکرد و تا ئێستا شه‌ش به‌شی بڵاوکردۆته‌وه به ناوه‌کانی (شیبوونه‌وه ٢٠٠٣، ئاگری تۆخ ٢٠٠٤، سه‌روه‌ری ٢٠٠٦، سروش ٢٠٠٨، هارتستۆن ٢٠١٠، ماته‌م ٢٠١٤ ) هه‌روه‌ها ڕۆمانی 'زستانی مه‌درید' ٢٠٠٦ و 'دۆمینیۆن' ٢٠١٢. به‌شی زۆری ڕووداوه‌کانی ناو ڕۆمانه‌کانی سانسۆم له سه‌ده‌ی شانزه‌دا ڕوو ده‌ده‌ن و باسی چه‌ند تاوانێکی نهێنی ده‌کات که له‌سه‌رده‌می هینری هه‌شته‌مدا ڕوو ده‌ده‌ن. هه‌ڵبه‌ته ڕووداوه‌کان رووداوی ئه‌ندێشه‌کراون. له دووانزه ساڵی ڕابردوودا سانسۆم تووانیویه‌تی سه‌رنجی خوێنه‌رانێکی زۆر به‌لای خۆیدا ڕابکێشێت. ئه‌م چاوپێکه‌وتنه که ساڵی پار ئه‌نجامدراوه ده‌رباره‌ی دوواهه‌مین ڕۆمانی ئه‌وه به‌ناوی 'دۆمینیۆن'.


سڵاو سی جه‌ی! ئۆه چه‌ند مایه‌ی خۆشحاڵیه لێره‌یت له 'زه هووک ئۆف زه بووک'! تۆ کتێبگه‌ل ده‌نووسیت له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌تانه‌ی که دڵخووازی منن و من به‌قه‌د فراوانی مێژوو زه‌وق و سه‌لیقه‌ و بابه‌تی دڵخووازم هه‌ن. من به‌ ڕوونی وانه‌کانی زانکۆم له‌بیره ده‌رباره‌ی هۆڵۆکۆست. وه‌ک میدیاکارێکیش، هه‌ر له‌ کاتی زانکۆوه چێژم له‌و کتێبانه وه‌رگرتووه که باسی ئه‌و سه‌رده‌مه ده‌که‌ن، وه بۆ من زۆر سه‌رنجڕاکیشیشه که مێدیا و پڕوپاگه‌نده ڕۆڵی بینیوه.
سی جه‌ی سانسۆم: خۆشحام داوام کراوه لێره بم. هه‌ر وه‌ک ڕۆمانه‌کانم من هه‌موو ژیانم بایه‌خم هه‌بووه بۆ هۆکاره‌کان، ڕووداوه‌کان و ده‌رئه‌نجامه‌کانی جه‌نگی جیهانی دووه‌م. من ساڵی ١٩٥٢ له‌دایکبووم، چه‌ند ساڵێکی که‌م دووای جه‌نگه‌که‌، که باوکم به‌شداربووه تیایدا، که‌واته وه‌کو زۆربه‌ی که‌سانی نه‌وه‌ی من چیرۆکی ئه‌و جه‌نگه له ئێسقانه‌کانمدایه. وه ئه‌و جه‌نگه فۆرم و شێوازی ئه‌وروپای دیاریکرد. ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به مێدیاوه هه‌بوو له‌بابه‌تی ڕادیۆ و ڕۆژنامه، ئه‌وانه ئامرازگه‌لی ده‌ستی ڕژێمه تۆتالیتاره‌کان بوون، هه‌ر بۆ نمونه هۆڵۆکۆست له ئه‌ڵمانه‌کان شاردرایه‌وه.
ئێرین: ده‌زانم ئه‌مڕۆ هه‌ر چه‌ند ده‌قه‌یه‌ک کاتی به‌تاڵت هه‌یه، که‌واته با چه‌ند پرسیارێک ده‌ست پێبکه‌ین.
جیهانی ئازاد (ئه‌مه‌ریکا و به‌ریتانیا و .....) کاردانه‌وه‌یان چۆن ده‌بێت ئه‌گه‌ر مێدیا مۆنۆپۆل کرابووایه و ڕای ئازاد بوونی نه‌بووایه؟ پێت وایه هێشتا کاریگه‌ری له‌سه‌ر خه‌ڵک داده‌نا، بۆ نمونه با بڵێین خه‌ڵکی ووڵاتی چین؟
سی جه‌ی سانسۆم: بۆ میدیا ته‌واو ئازاده؟ هه‌ندێک جار گومان ده‌که‌م؛ به‌ریتانیا هه‌ر نه‌یکات که به‌لایه‌نی که‌مه‌وه ڕۆژنامه گه‌وره‌کانی ئێمه دیدی خاوه‌نه‌کانیان په‌رچ ده‌که‌نه‌وه، هی لۆرد هارمسۆرس و ڕوپێرت مه‌ردۆخ. به‌ڵام ڕاسته و زۆر گرنگه که دیده پێچه‌وانه‌کان له‌لای ده‌وڵه‌ت یاساغ نین. له نووسینی 'دۆمینه‌'دا ئه‌وه‌ی منی که‌مه‌ندکێش کرد ئه‌وه‌یه که داخورانی به‌ره‌به‌ره‌ی ئازادی ده‌کرێت خراپترین په‌تا بێت- وه له به‌ریتانیای به‌دیل ی کتێبه‌که‌م- به‌ریتانیای ناو ڕۆمانه‌که و.ک- تا دێت ڕای دژ به‌ره‌به‌ره یاساغ ده‌کرێت، وه‌ک ئه‌وه‌ی له ڕوسیای 'پووتین' دا ده‌رده‌که‌وێت. وه دانیشتووان له‌گه‌ڵیدا ڕادێن، وه‌ک ئه‌وه‌ی له ولاتی 'چین' نه‌وه دووای نه‌وه له‌گه‌ڵیدا ڕاهاتوون، جگه له چه‌ند ڕۆحێکی بوێر نه‌بێت. پێم وایه هه‌میشه ڕیسکه له هه‌ر شوێنێک بیت. بۆ نمونه، ئه‌نته‌رنێت، خه‌ڵکانێک وه‌ک نیشانه‌ی ئازادی مه‌دح و سه‌نای ده‌که‌ن، پێم وایه ئه‌وه ته‌واو هه‌ڵه‌یه: بۆ ڕژێمی ئۆتۆریتاری، وه‌کو 'چین'، ئاسانه ئه‌و بیروڕایانه بوه‌ستێنێت که حه‌زیان پێ ناکات.
ئیرین: به‌ره‌ڤانی به‌ریتانیا له ڕۆمانی دۆمینیۆن دا دووای به‌ره‌ڤانی فه‌ره‌نسی هاتووه. ئایا هیچ بزووتنه‌وه‌یه‌کی به‌رهه‌ڵستی له‌ نه‌ته‌وه‌کانی دی هه‌بووه که له لایه‌ن ڕایخی سێیه‌مه‌وه کۆنترۆڵکرابوون و کاریگه‌ری هه‌بووبێت له‌سه‌ر به‌رهه‌ڵستکاره به‌ریتانییه‌کان که له دژی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌ڵمان به‌سه‌ر به‌ریتانیای گه‌وره‌وه بوون؟
سی جه‌ی سانسۆم: به‌ڵێ، له هه‌موو ئه‌وانی دیدا به ئه‌ندازه‌ی جیاواز. له پۆڵه‌ندا و ڕووسیا به ڕێژه‌یه‌کی زۆر له دێهاته‌کان پارتیزانه‌کان خۆیان حه‌شاردابوو به‌درێژایی ئه‌و ساڵانه‌ی ووڵاتان له جه‌نگدا بوون، شه‌ڕیان ده‌کرد. له ئه‌وروپای خۆرئاوا که زیاتر شاریی بوو و له‌به‌ر ئه‌وه ئاسانتر بوو بۆ نازیه‌کان کۆنترۆڵی بکه‌ن، دیاره زه‌حمه‌تتر بوو به‌ڵام له هه‌موو ووڵاتانی ئه‌وروپای خۆرئاواشدا بزووتنه‌وه‌ی به‌رهه‌ڵستکاری هه‌بوو که هه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی جه‌نگ دژی ئه‌ڵمانیا بۆووه، به‌ره‌به‌ره زیاتر خه‌ڵک پێیانه‌وه په‌یوه‌ست ده‌بوون بۆ دژایه‌تی ئه‌ڵمانه‌کان. فه‌ڕه‌نسا گه‌وره‌ترین ووڵاتی ئه‌وروپای خۆرئاوا بوو که داگیربکرێت، که ڕێژه‌ی دانیشتووانی هاوشێوه‌ی به‌ریتانیا بوو، بۆیه نزیکترین هاوته‌ریبیی له‌گه‌ڵدا هه‌یه، وه من له کتێبه‌که‌دا ڕایه‌ڵه‌م دروست کردووه له نێوان به‌ریتانیه‌کان و گرووپه به‌رهه‌ڵستکاره‌کانی دی. ئه‌ندامه‌کانیان، هه‌روه‌ک ئه‌ندامه‌کانی به‌ره‌ڤانیی به‌ریتانیی جۆراوجۆرن، هه‌ر له پارێزکاره نه‌ریتییه‌کانه‌وه تاکۆ کۆمۆنیست و سۆسیالیسته‌کان.
پرسیار: کاراکته‌ره‌کانی ناو کتێبه‌که‌ت 'دۆمینیۆن'، وا ده‌رده‌که‌ون که‌سێتیی ده‌گمه‌ن و تایبه‌تیان هه‌بێت. هیچ له‌و کاراکته‌رانه له‌سه‌ر خه‌ڵکانی ڕاسته‌قینه بنیادنراون که تۆ بیانناسیت یاخود له توێ2ژینه‌وه‌ی مێژوودا به‌ریان که‌وتبیت؟
وه‌ڵام: نه‌خێر، کاراکته‌ره‌کانی ناو ڕۆمانه‌که هه‌موویان ته‌واو کاراکته‌ری ئه‌ندێشه‌کراون؛ هه‌ڵبه‌ته ئه‌زموونی خه‌ڵکانی مێژوویی ڕاسته‌قینه‌ی دووای ساڵانی ١٩٤٠ هه‌یه له کتێبه‌که‌دا، ئه‌زموونی ئه‌وان پێش ئه‌و ساڵه وه‌کو خۆی هێڵدراوه‌ته‌وه. بگه‌ڕێینه‌وه بۆ کاره‌کته‌ره‌کانی ڕۆمانه‌که، یه‌کێک له گه‌وره‌ترین مه‌ترسیه‌کان له نووسینی ڕۆمانی سیاسی، وه به تایبه‌ت ڕۆمانی مێژوویی، خۆ لادانه له بیروڕا باوه‌کان. دیاره کاراکته‌ره‌کان له کتێبه‌که‌دا وه‌ک چۆن له هه‌ر کتێبێکی دیدا یان له ژیانی ڕاسته‌قینه‌دا، به‌پێی چین، په‌روه‌رده و کلتووری نه‌ته‌وه‌یی شکڵیان پێدراوه. باوای دانێم بۆ نمونه کاراکته‌ری 'بێن' نوێنه‌رایه‌تی لایه‌نی کۆمۆنیست ده‌کات له بزووتنه‌وه‌ی به‌رهه‌ڵستکاری ئه‌ندێشه‌کراودا، له‌کاتێکدا 'کۆڵ برووک' نوێنه‌رایه‌تی لایه‌نی کۆنه‌پارێزی نه‌ریتیی هه‌مان بزووتنه‌وه ده‌کات، به‌ڵام هه‌وڵمداوه هه‌ر یه‌که‌یان که‌سێتییه‌کی جیاوازیان پێبدرێت.
سه‌ختترین کاراکته‌ر بۆ من گیونته‌ر هۆس بوو، مرۆڤڕاوکه‌ره‌که‌ی گێستاپۆ. زۆر ئاسان بوو کۆمه‌ڵه خه‌سڵه‌تگه‌لی ناسراوی نازی بنووسم، به‌ڵام ویستم به قووڵی به‌رجه‌سته‌ی بکه‌م بۆیه هه‌ندێک خه‌سڵه‌تی پۆلیسی نهێنی مۆدێرنم پێبه‌خشی- له‌گه‌ڵ ژیانێکی تایبه‌تی جه‌‌نجاڵ و شێواو، خاوه‌ن رابردوویه‌کی تراژیدی، ته‌مه‌نی مامناوه‌ند و ناڕێک و پێک به‌ڵام پڕ له مکوڕی و به‌رده‌وامی- ئیتر کۆیله‌ی زۆربه‌ی لایه‌نه شه‌رانگێزه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ی نازیزم. به‌داخه‌وه خه‌ڵکانی واهی هه‌بوون.
پرسیار: له کۆتابه‌شدا، ئه‌وه‌ت دیاریکردووه که چه‌رچل له پرۆسه‌ی کاری سیاسیدا گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه. ئایا ڕووداوه‌کانی ژیانی خۆی کاریگه‌ری داناوه له‌سه‌ری یاخود زۆر به ساده‌یی خی گۆڕیوه بۆ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ رای گشتیدا بێته‌وه؟
وه‌ڵام: ئۆه، ڕووداوه‌کانی ژیانی خۆی. چه‌رچڵ پیاوێکی خاوه‌ن تمووح بووه، به‌ڵام که‌سێکیش بووه به دووای ئه‌ستێره‌ی خۆی که‌وتووه، پیاوێکی 'حیزبی' نه‌بووه، که ئه‌وه‌ش ده‌ریده‌خات که بۆچی له ژیانی پیشه‌یی خۆیدا دووجار حیزبی گۆڕیوه و که‌وتۆته دژبه‌ری هێڵی حیزب، که خه‌ڵکانی ته‌واو پیشه‌په‌رست کاری وا ناکه‌ن. کاتێک بۆچوونێکی گه‌ڵاڵه کردووه زۆر سه‌خت بووه، به‌ڵام موسته‌حیل نه‌بووه بگۆڕێت بۆ بۆسه‌ر ئه‌و ڕایه، که بۆ زۆر خه‌ڵکه ئه‌و بووچوونه زۆر شێتانه بووه، له هه‌مووی گرنگتر پێداگری و ئیراده‌ی ئه‌و بۆ پاراستنی ئیمپراتۆریای به‌ریتانی و هێشتنه‌وه‌ی هیندستان له‌ژێر داگیرکاریدا به‌ده‌ست لێنه‌دراوی مایه‌وه. ئه‌و هه‌ڵه بوو له‌مه‌دا و له‌زۆر شتی دیکه‌شدا، به‌ڵام له‌ خستنه‌ڕووی مه‌ترسی نازیزم بۆ سه‌ر به‌ریتانیا و جیهان ئه‌و ته‌واو ڕاست بوو، هه‌رچه‌نده دید و بۆچوونه‌کانی ئه‌وی له‌به‌رامبه‌ر دیدی باو و زاڵی حیزبه‌که‌ی خۆی دانا تاکو ساڵی ١٩٣٩.
پرسیار: دوواجار، کامانه‌ن دڵخووازترین سه‌رده‌مه زه‌مه‌نیه‌کانی تۆ بۆ خوێندنه‌وه یاخود توێژینه‌وه؟ تا ده‌رباره‌ی بنووسیت؟ وه بۆچی؟
وه‌ڵام: هه‌موو که‌سێک سه‌رده‌مگه‌لی دڵخووازی خۆی هه‌یه. که‌س ده‌زانێت بۆ؟ من هه‌میشه نوقمی هه‌ندێک سه‌رده‌م و شوێن بووم، وه‌کو ئینگلاندی تیودۆر (پێش ئه‌وه‌ی هێنده بناسرێت) – سه‌رده‌می تیۆدۆر ئه‌و ماوه‌یه‌یه که ده‌که‌وێته کۆتایی سه‌ده‌ی پانزه و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی شانزه. و.ک- و شه‌ڕی ناوخۆی ئیسپانیا. هه‌روه‌ها ڕوسیا، بیرم کردۆته‌وه کتێبێک بنووسم ده‌رباره‌ی ڕوسیا له ماوه‌ی جه‌نگی جیهانی دووه‌مدا، وه‌لێ پێم وایه ته‌ندروستی خراپی من ڕه‌نگه ئه‌م کاره که‌مێک ئه‌سته‌م بکات له ئێستادا.
هه‌روا بێته‌وه من ئاره‌زوومه‌ندم، بۆ نموونه ، له مێژووی جه‌نگی ناوخۆی ئه‌مریکا، له کاتێکدا هه‌ندێک سه‌رده‌م و جێگا هه‌ن وه‌کو ڕۆمای دێرین و گریک هیچ مه‌یلم بۆیان نییه- هه‌ردوو ئه‌و شارستانێتییه له‌سه‌ر پاوانخووازی و کۆیلایه‌تی بنیادنراون. من ده‌رباره‌ی ماوه‌گه‌لی دیاریکراوی مێژووی ده‌نووسم زۆر به‌ساده‌یی چونکه زۆر مه‌یلم لێیانه، وه ده‌رباره‌یان ده‌نووسم چونکه یارمه‌تیم ده‌دات 'بچمه ناویان' به‌شێوه‌یه‌کی ئه‌ندێشه‌کراو- ئه‌وه‌ش ده‌زانم بۆ زۆر له مێژوونووسان، ڕۆمانی مێژوویی، وه به تایبه‌تی ڕۆمانی مێژوویی به‌دیل بۆ مێژووی ڕاسته‌قینه به قه‌ده‌ر تلیاک سومعه‌ی خراپه.
ئێرین: زۆر سوپاس بۆ ئه‌م چاوپێکه‌وتنه؛ خۆشحاڵم به بینینت. به‌ختێکی باش بۆ تۆ له‌گه‌ڵ ڕۆمانی 'دۆمینیۆن' و کتێبه‌کانی ترت! به تاسه‌وه‌م بتووانم چه‌ندان کتێبی تۆ له ئاینده‌دا بخوێنمه‌وه.
سی جه‌ی سانسۆم: با‌شه، من خه‌ریکم ڕه‌شنووسی یه‌که‌م کتێبێکی تازه ته‌واو ده‌که‌م، کتێبێکی تری تیۆدۆری که ڕووداوه‌کانی له دووا مانگه‌کانی سه‌رده‌می هینری هه‌شته‌مدا ڕوو ده‌ده‌ن. له کۆتای ٢٠١٤ یاخود ٢٠١٥ بڵاوده‌بێته‌وه، هیوادارم. سواس بۆ ئه‌م ده‌رفه‌ته له 'هووک ئۆف ئه بووک'.

 

 


سه‌رچاوه:
https://hookofabook.wordpress.com/.../interview-w

 


ئەم بابەتە 53 جار خوێندراوەتەوە