11878907_613669032070091_1236529058081621173_o.jpg

هاوین دەرفەتێكە بۆ خوێندنەوە

ڕەبیع جابر

 


و. لە عەرەبییەوە: شوان ئەحمەد

بۆچی كەسێك كە حەزی بە خوێندنەوەیە، داوا دەكات چاپخانە لە دنیادا نەمێنێ‌؟ بۆچی داوای ژمارەی كتێبی كەمتر دەكات؟

بۆرخیس هەر كتێبێك حەزی پێی بووبێت، زیاد لە جارێك خوێندوویەتیەوە

بۆ خوێندنەوە ئیبن سینا چاوەڕێی هاوینی نەدەكرد. هەموو وەرزەكان دەیخوێندەوە. لە ڕۆژدا دەیخوێندەوە، لەشەویشدا بەهەمان شێوە. شەوانە گەر لە خوێندنەوە ماندووبوایە‌ یان خەوی بهاتایە، ئەوا قاوەیەكی دەخواردەوەو دەكەوتە پیاسەكردن، بۆئەوەی وزەی تێبێتەوەو بگەڕێتەوە لای خوێندنەوە.
خوێندكارەكەی باسی ڕۆنیشتنی درێژخایەنی دەكات لەنێو دەستنوسەكاندا. لاپەڕە زەردەكان هەڵدەداتەوەو سەرنج لەپیتەكان دەدات كەوەك مێروولە قەتارەیان بەستووە. لەئێوارەوە تا بانگی بەیانی دەخوێنێتەوەو دەخوێنێتەوەو دەخوێنێتەوە. ئەو پزیشكە كۆنە ترسی لەخوێندنەوە نەبوو. خۆ ئەو دۆنكیشۆت نییە. ئەو پیرە مێردە ئیسپانیە نیە كە ڕۆمانەكان هۆش‌و بیریان لانەهێشت‌و ڕویكردە پێدەشتە سەوزەكان، بەمەبەستی بەگژاچونەوەی ڕێگرو پیاوخراپان.
ئیبن سینا پێش دۆنكیشۆت ژیاوە. لەسەردەمی بەرلە دۆزینەوەی ئامێری چاپدا گوزەراندویەتی. چاپخانە ژمارەی كتێبە ناپێویستەكانی لەدنیادا زیادكرد. ڕەنگە بەكتێبی كەمترەوە گوزەرانمان چاكتربێت. لەشاری دادپەروەری‌و چاكەكاریی ئایندەدا، ڕەنگە چاپخانە یاساغ بكرێت. دەگەڕێینەوە بۆ چاخە دێرینەكان. وەك ئیبن سینا بەكتێبی چاپكراو ئاشنا نابین. تەنها دەستنوسەكان دەخوێنینەوە، ئەو دەستنوسانەی لاپەڕەكانیان لەنێوان پەنجەكانماندا هەڵدەوەرێن.
ئایا هاوین بۆ خوێندنەوە گونجاوە؟
ئەی ئەو ئایرۆنییەتە چییە كە بۆرخیس ئاماژەی بۆدەكات: (پیاوێك كوشتەی كتێبە بەرگ ئەستورەكانە، خوی بەخوێندنەوەو دووبارە خوێندنەوەی دەستنوسەكانەوە گرتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا داوادەكات چاپخانەكان بسوتێنرێن ‌و ئاسەواریان نەمێنێت). کەسێک کوشتەی کتێبە کەچی دەخوازرێت كتێب كەم بێت. نایەوێت كتێب زۆربێت، بەپێچەوانەوە دەخوازێت دەگمەن بێ‌‌و بەئاسان دەست نەكەوێت!
بەر لەهەبونی چاپخانە ئینسكلۆپیدییەكی وەك ئیسدۆری ئەشبیلی ڕەزوباخی زیتونی دەفرۆشت، تا دەستنوسێكی تەمەن دەساڵانەی پێبكرێت.ماڵەكەی دەفرۆشێت بۆخاتری ئەوەی چەند لاپەڕەیەكی لە (ڕێبەری گژوگیا) پێبكڕێت كە لە غەرناتە نوسراوەتەوە.
كۆمیدیاكەی دانتێ‌ بەهۆی چەند ڕێكەوتێكی سەیرەوە، لەتیاچون ڕزگاری بوو. گومانی نێدانییە چاپ‌و چاپخانە كتێب لەفەوتان قوتاردەكەن. ئێمە (مروج الذهب و معادن الجوهر) مان لەدەست نەدا، بەڵام زۆربەی زۆری بەرهەمەكانی دیكەی مەسعودیمان لەدەست چوو. چەندین كتێبخانە لە بازاڕەكانی بەغدادا فەوتان‌و لەئاوی ڕوباری دیجلەدا بزربوون.
بەهۆی مەرەكەبی زۆری كتێبەكانەوە، ئاوی ڕوبارەكە ڕەش دەبێت. هەرتەنها هۆلاكۆ كتێب لە مێژوو نادزێت‌و لاپەڕەكان شەق ‌و پەق ناكات، مارو مێرووش كاری لەو جۆرەدەكەن. سەرماو گەرما‌و شێ‌‌و وشكە ساڵیش بەهەمان شێوە. كتێب بەئاسانی دەفەوتێ‌، بەتایبەت كتێبی ڕۆژگارە كۆنەكان.
هاوین بۆخوێندنەوە دەست دەدات. وەرزی پشووەو كاتێكی زۆر لەبەردەستدایە..
ئایا دەخوێنینەوە؟
كتێب لەژماردن نایەت، چی بخوێنینەوە؟
خەڵكی ئەم سەردەمە چاو بەهەر لایەكدا بگێڕێت، كتێب دەبینێت. ئەمە شتێكە بەرلە دۆزینەوەی ئامێری چاپ بونی نەبووە. ئەو دەمانە كتێب شتێكی دەگمەن‌و دانسقەبوو. دەستنوس هەبووە، بەقەد كێشی خۆی زێڕیان پێداوە. مێژووی تەبەری ئەگەری لەناوچونی هەبووە، گەر قوتابیەكانی نەبوونایە كە حەزیان بەلەبەرگرتنەوەی نوسینەكانی كردووەو مامۆستاكەشیان خۆش ویستووە.
پیرەمێردێك لەژێرزەمینێكی پان‌و پۆڕدا دانیشتووە، لە یادەوەریدا چی بیرمابێت باسی دەكات بۆ ئەو حەوت كەسەی خەریكی نوسینەوەین. ئەبێ‌ ئەو پیرە مێردە كێ‌ بێت؟ ئوسامەی كوڕی مونقیزە یاخود ساموئێل جۆنسۆنە؟ دووەمیان ژیانی بەئاسانی بەڕێكردووە. هەر فەرهەنگێك لەدانانی بوبێتەوە، خێرا بە ژمارەیەكی زۆر چاپكراوەو گەیشتۆتە ماڵ بەماڵی لەندەن. وەلێ‌ یەكەمیان ژیانی زەحمەتربووە. ئەو دوانە یەكێكیان ماوەو ئەوی دیكەیان لەناو گۆڕدایە.
سەروەختێك مێژوی تەواو دەبێت، كێ‌ گرەنتی مانەوەی دەداتێ‌؟ ڕەنگە دەستنوسەكەی بفەوتێ‌. بسوتێ‌ وەك ئەوەی لەڕۆمانی (مامۆستاو مارگرێتا)دا ڕودەدات، یاخود زەمانە شەق‌و پەقی بكات.. كێ‌ ناڵێت كەیبانویەك پەنجەرەی پێناسڕێت؟ یان قەسابێك نایپێچێت لەگۆشتەوە؟ بازرگانێك لەسەروشەو دێڕ بەدێڕی ئەو دەستنوسە بەنرخە، ژمارەو حساباتەکانی نانوسێت؟
بۆچی كەسێك كە حەزی بە خوێندنەوەیە، داوا دەكات چاپخانە لە دنیادا نەمێنێ‌؟ بۆچی داوای ژمارەی كتێبی كەمتر دەكات؟ تۆبڵێی لەترسی ئەوەبێت نەبادا دەرزیەكی زێڕ لەسەرە لوێنكێكدا بزربێت؟ یاخود تەنها بۆ ئەوەیە، یەك كتێب بە بەردەوامی‌و جار لەدوای جار بخوێنێتەوە؟
ستیڤنسۆن خوێندنەوەی یەكەم بەپرۆڤە دادەنێت. دی كۆیسنی دەڵێت: (خوێندنەوەی یەكەم حساب ناكرێت، ئەوەی حساب دەكرێت خوێندنەوەی دووەمجارە. بەڵام ئەوەش هەر بەس نییە. لەسێیەم خوێندنەوە بەرەووژور لە كتێبەكە حاڵی دەبین).دی كۆینسی كابرایەكی سەیرە. هێندە بەسە (دانپێدانانەكانی ئەفیونخۆرێكی ئینگلیزی) بخوێنینەوە، تالەوە تێبگەین. دەیەوێت چەند جار بیخوێنینەوە، تا بیناسین؟
ستیڤنسۆنیش وەك ئەو وایە. یەكەم خوێندنەوەی، هەقی خۆیی ناداتێ‌. (دكتۆر جیكڵ‌و میستەر هاید) دوای سێیەم جار خوێندنەوەی، پەی بە گەوهەرەكەی ناخی دەبەین. خەڵك‌و خوای سەدەی نۆزدەهەم كاتیان لە ئێمە زیاتر هەبوو. هەرچەندە ستیڤنسۆن لەتەمەنی چل‌وچوار ساڵیدا كۆچی دوایكرد. دەبێت چەندجار (دانپێدانانەكانی ماركۆس ئۆریلیۆس)ی خوێندبێتەوە؟ ئەوە كتێبی دڵخوازی ئەوبوو. زستانان بەدەم پایپ كێشانی بەردەم ئاگردانەوە دەیخوێنێتەوە، هاوینانیش سەروەختێك دۆڵ‌و كێوەكان دەبڕێ ‌و لە بەرزاییەكانەوە سەیری دەریای پان‌و پۆڕی دەكرد، دەیخوێندەوە.
كارەكتەرەكانی ستیڤنسۆن ئارەزویان لەخوێندنەوەیە. لەژورێكی گەرم‌و قایمدا پارێزەرە كەدوای شێوی ئێوارە، دادەنیشێت‌و كتێبێك دەخوێنێتەوەو خوێندنەوەی ئەو كتێبەش بۆ دنیایەكی دوری دەبات. خوێندنەوە دەتكاتە كەسێكی ئیماندار.سەروەختێك ڕۆمان دەخوێنیتەوە، هەست دەكەیت كارەكتەرێكی لەڕۆمانەكەدا. تۆ خەیاڵیت‌و هەقیقیشیت، بەسەرهاتت لەسەرەتاوە نوسراوە.
جورجی زەیدانی بەیروت زادە، لەژورێكی شێداری مۆتێلەكەی باوكیدا دەژیا كەبەسەر گۆڕەپانی (بورج)دا دەیڕوانی. شەوتابەیانی لەبەر ڕوناكی مۆمدا، كتێبی دەخوێندەوە. باوكی لەنیوەی شەودا دەرگای ژورەكەی دەكاتەوەو دەیەوێت لێی بپرسێت، بۆچی مۆمەكان دەگڕێن؟
دەبینێ كوڕەكەی ڕەنگی زەرد هەڵگەڕاوەو چاوی بزەی دێت. ئەو شەوق‌و ڕوناكیە چییە لەچاویدا؟ لەسەر نوێنەكانی كتێبێك بەكراوەیی دەبینێ‌.
جورجی زێدان بیرەوەریەكانی كاریگەرترە لەڕۆمانەكانی. دوای ئەوەی دەچێت بۆ قاهیرە، گەنجێكی ڕوسی دێت بۆ بەیروت. لەشوێنێك دادەبەزێت، زۆر دوورنییە لەو مۆتێل‌و ڕیستۆرانتەی باوكی جورجی زەیدان خاوەنی بوو. كریمسكی چەند ساڵێك لە (ڕمێل) كە دەكەوێتە خۆرهەڵاتی گۆڕەپانی بورج، دەمێنێتەوە. بەڵام ئەو چەندساڵە بەسە بۆئەوەی نامەگەلێكمان بۆجێ‌ بێڵێت كەژیانی شاری بەیروتمان لەو سەردەمەدا بۆباس دەكەن.
خەڵکی ئەوکاتە ژەمەخواردنیان چی بووە؟ هەڵسوکەوت و داب‌و نەریتیان لەڕوانگەی كەسێكی بیانیەوە چۆن بووە؟ هاوینان لەبازاڕەكاندا چی فرۆشراوە؟ لەگەڵ هاتنی پایزدا، نرخی چ میوەیەك گران بووە؟
چەنددەیەیەك بەر لە كریمسكی، ڕۆستەم باز سەفەری شازادە بەشیر شەهابی بۆ تاراوگە تۆماركردووە. نرخی شتومەكی لە ئەستانبولی ئەو سەردەمەدا نوسیووە. پەیوەندیەكانی شازادە لەگەڵ كچ‌و ژناندا. پەیوەندیگەلێك كە لەچیای (بەتەدین) دەست پێدەكات‌و لەسەر كەنارەكانی بۆ سفۆر دوایی نایەت.
هەندێ‌ دەستنوس هەن، تەنانەت دوای چاپكردنیشیان هەرنابن بەكتێب. كەس پێی نازانێت‌و بەنهێنی دەمێنێتەوە. وەك ئەوەی بەنهێنی چاپكرابێت‌و بەنهێنیش بڵاوكرابێتەوە. هەركەسێكیش خوێندبێتیەوە، بەنهێنی خوێندویەتیەوە.بە پەنهانی‌و دوور لەچاوی ئەم‌و ئەو، لەدەرەوەی مێژوو ‌و بەبێ‌ جێهێشتنی هیچ شوێن دەستێ‌.
هاوین هات، چی بخوێنینەوە؟
دەگەڕێینەوە بۆ كتێبە كلاسیكیەكان. سەرەتا دەچینە لای هۆمیرۆس. خوێندنەوەی ئەلیادە ئاسانە، وەك ئەوەی ڕۆمانێكی مۆدێرن بێت. ئۆدیسەش هەروەها. ڤێرجیل قورس نییە‌و دانتێش جیهانێكی ترە. هەموو كتێبێكی كلاسیكی‌و هەموو كتێبێكی چاك، دنیایەكی تەواوەتی لەبەردەم خوێنەردا دەكەنەوە.
بەڵام خەڵك‌و خوای ئەم سەردەمە لەكۆن دەترسن. دەیباشە لەسەدەی بیستەمەوە دەخوێنینەوە. هەرچی شتێك خۆرخەلویس بۆرخیس نوسیبێتی. یەكەمجار چیرۆكەكانی‌و دوای ئەوە وتارو قەسیدەكانی. هەروەها ژیاننامە كورتەكەشی كە لەگەڵ تۆماس دی جیۆڤانیدا بەئینگلیزی نوسیویانەتەوە.
ئەو بایۆگرافیایە دەتوانێت بەرچاوڕونیمان بداتێ،‌ دەربارەی ئەو كتێبانەی بۆرخیس خوێندونیەتەوە. دەبێت پیاوێكی نابینا چۆن بخوێنێتەوە؟ پیاوێك پیتەكان لەسەر لاپەڕە نابینێت. هەڵهاتن‌و ئاوابونی خۆر نابینێ‌. لە ئاوێنەدا سیمای خۆی نابینێ‌ كەچۆن ساڵەكان دەیگۆڕن.
پیرەمێردێكی نابینا چۆن دەخوێنێتەوە؟
پۆڵ تیرۆ بەشەمەندۆفێر لە ئەمریكای باكورەوە دەچێت بۆ ئەمریكای باشوور‌و لە بۆینس ئایرس لە ماڵە گچكەكەیدا، سەردانی بۆرخیس دەكات. دەمەو ئێوارە ماڵئاوایی دەكات. بۆرخیس بەتەنها دەمێنێتەوەو لەبەرخۆیەوە ئەو سۆناتایانەی شكسپیر دەڵێتەوە كە لەبەریەتی. چەند كۆپلەیەكی دانتێ‌ دەڵێتەوەو جارێكی تر ئەستێرەكانی ئاسمان دەبینێ‌. بێ‌ بینایی لەناخیدا پەرەگرافێك دەربارەی یادەوەری بلینۆس دەخوێنێتەوە. هەروەها دوالاپەڕەكانی كتێبی یەكەمی (دۆنكیشۆت) دەخوێنێتەوە، وەك چۆن بەمنداڵی بۆیەكەمجار خوێندویەتیەوە. ئەڵبەت بەزمانی ئیسپانی نا، بەڵكو بەزمانی ئینگلیزی.
بۆرخیس هەركتێبێك حەزی پێی بوبێت، زیاد لەجارێك خوێندویەتیەوە. ئەو كتێبەی دڵخوازی بووە، لەسینەیدا هەڵیگرتووە. بۆیە گەر هەموو نوسخەی كتێبەكەو كتێبخانەكانی دنیاش بسوتێنن لە بۆینس ئایرس‌و لەندەن‌و بابل‌و ئەسكەندەریە، ئەو كتێبە نافەوتێ‌. لەچەند ڕۆژێكدا دەتوانێت سەرلەنوێ‌ بینوسێتەوە. دێڕ بەدێڕ بینوسێتەوە. تەنانەت بەنابینایشەوە دەتوانێت ئەوكارەبكات، یاخود یەكێك بێنێ‌‌و ئەم لەبەر بیڵێتەوەو ئەویش بینوسێتەوە.
هاوین وەك هەموو وەرزەكانی دیكە، بۆ خوێندنەوە دەست دەدات. كتێب زۆرەو كتێبی باش كەمە. كەمە, بەڵام بەشی تا مردن دەكات. ئەو كتێبەی خوێندوتەتەوە، كەڵكی ئەوەت دەگرێت بیرت بێت كە تەنها جارێك خوێندوتەتەوە، یاخود دووجار خوێندوتەتەوە.ئەوەشتێكی باشەو پێویستە جارێكی دی بیخوێنیتەوە. تۆ نازانی لەنێوان شەو ‌و ڕۆژێك‌و ساڵ بۆ ساڵێكی تردا، كتێب چەند دەگۆڕێت‌و تۆ گۆڕاویت‌و جیهانیش گۆڕاوە. واتە ئەو كتێبەی یەكەمجار نەماوە.
ئەم هاوینە چی دەخوێنینەوە؟
شانۆنامەكانی شكسپیر وەها دەخوێنرێنەوە، وەك ئەوەی ڕۆمان بن. خوێندنەوەیان بەخوێندنەوەی شانۆگەری ناچێت. (شالیر) ڕۆمانە، (هاملێت)‌و (ماكبێس)یش بەهەمان شێوە. ماكبێس لەقەڵایەكی بەرزدا لەنێوان دۆست‌و دوژمنانیدایە. دەیانبینیت بە بەرچاوتدا دێن‌و دەچن. زیندوتر دەیانبینی لەو سیاسەتمەدارانە دەیانبینیت کە شەو ‌و ڕۆژ وەك تارمایی، لەسەر شاشەی تیڤییەكان دەردەكەون.
شكسپیرو هۆمیرۆس‌و تەوراتت حەزپێ‌ نییە؟ ئەدەبێكت دەوێت لەسەدەی بیستەم؟ بچۆرە ویب سایتی خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئەدەبیات لەسەر تۆڕی ئەنتەرنێت. ناوگەلێكی زۆر دەبینی، هەموویان شایەنی ئەوەن سەعاتێك لە كاتی بەنرخت بەرن. نەك سەعاتێك، بگرە چەندین سەعات‌و ساڵیشت لێبەرن.
بۆنمونە (برسێتی) كانت هامسۆن، چامەكانی ئەلیۆت، بەشی یەكەمی (دۆنی ئارام)ی شۆلۆخۆف، (بەفر)ی كاواباتا، (سەدساڵ تەنهایی) ماركیز، (حەرافیش)ی نەجیب مەحفوز، (هاواری بێدەنگ)ی ئەوی، (كێوی ڕۆح)ی كسینگیان.ئەمە ژمارەیەك لەو كتێبانەیە كە شایستەی خوێندنەوەن.
دەبێت ئەندرێتیچ چەند كتێبێكی خوێندبێتەوە، بەرلەوەی دنیای بۆسنە بەدرێژایی سێ‌ سەدە لەمێشكیدا گەڵاڵە بووبێت؟ دەبێت قۆڵی بەقۆڵی چەند پیرەمێرددا كردبێت‌و گوێی لەبیرەوەریەكانیان گرتبێت؟ یان بۆنوسینی (كێوی ڕۆح)، دەبێت كسینگیان چەند گوندی چینی ڕاستەقینەو خەیاڵی تەیكردبێت؟
ئەی دەبێت چەند مۆتەكەو زیندەخەون خۆیان بەشەوەكانی فرانزكافكادا كردبێت، بۆئەوەی چیرۆك‌و ڕۆمان‌و یاداشتەكانی بنوسێت؟ ئاگرێك خەریكە لە كتێبخانەیەك بەردەبێت، چی لەو كتێبخانەیە ڕزگار دەكەیت؟
چاپی یازدەهەمی (بریتانیكا)، بیست‌و نۆ بەرگە، (كۆتایی جیهان‌و وڵاتی سەیرو سەمەرەكان)‌و (ڕاوی مەڕە كێوی) هارۆكی مۆراكامی، سێینەكەی ئەگۆ تاكریستۆڤ دەربارەی (برایانی لۆكاس‌و كلاوس). ڕۆمانەكانی ئیتالۆ كالڤینیۆ. گەشتەكانی ماركۆ پۆلۆ. (ژیانی مایكل. ك‌و سەردەمەكەی) كوتیزی. (كتێبی ڕەش)ی ‌ئۆرهان پامۆك. یاداشتەكانی فێرناندۆ پێسوا. گەشتی ئیبن بەتۆتە. ئاشنابون بەئیبن خەلدون. (موعجەمول بولدانی) یاقوتی حەمەویی.
(شەڕو ئاشتی)‌و (ئانا كارنینا)ی تۆلستۆی. بیرەوەریەكانی ڤاندایك‌و وەرگێڕانەكانی. كتێبی (ئەلف)‌و (لم)‌و (یادەوەری شكسپیر)ی بۆرخیس. (نارایاما)ی فۆكازاوا. (مەسنەوی) جەلالەدینی ڕۆمی. عەتر ‌و كۆتر)ی پاتریك زۆسكێند. نامەكانی فلوبێر. (سربیای 1862)ی قەشە دانتۆن. (پیدرۆ پارامۆ)ی خوان ڕۆڵفۆ.
ڕاپۆرتەكانی گەشەی مرۆڤایەتی ئومێدبەخش نین. وڵاتانی عەرەبیی ئێمە ناخوێننەوە، كەمێكی كەم نەبێت. بە پاییزدا ناخوێننەوە. زستان‌و بەهاریش بەهەمان شێوە. لەهاویندا ئاو ‌و هەوا خۆی گەرمە، لەکەشی کەگەرمیشدا، زەحمەتە مرۆڤ حەوسەڵەی باشی هەبێت‌و كۆكراوەبێت.گیانێكمان بە پانكەو كۆنددێشن‌و سپلیتە.
لەكاتی هەڵگەڕان بەلوتەكەی چیاكانداو لەسەفەركردن بۆ وڵاتە ساردەكان‌و تەنانەت لەكاتی گەرماشدا، هەردەبێت هەندێك خوێنەرهەبن.
هاوین وەرزێكە بۆ خوێندنەوە دەست دەدات.. ئیبن سینا گوناحە، لەدنیایەكدا ژیا كتێبی كەم بوو. ئیبن سینا خۆشبەختە، چونكە بەدڵی خۆی حەزی بەچی بوو خوێندیەوە.

سەرچاوە:
پاشكۆی (أفاق)ی ڕۆژنامەی (الحیاە).


ئەم بابەتە 241 جار خوێندراوەتەوە