11230915_591459370957724_2769943221277973197_n.jpg

ململانێى شێركۆ له‌گه‌ڵ زماندا

وه‌لید عومه‌ر


(دوا به‌رهه‌مى وه‌ك نمونه‌)

زمان وه‌كو بوونه‌وه‌رێك، كۆمه‌ڵێك ئازادى و ئه‌زموونى جیاجیا له‌شیعره‌وه‌ وه‌رده‌گرێت. كه‌چى هاوكات ململانێیه‌كى دوولایه‌نه‌ و دیاله‌كتیكى له‌نێوان خۆى و شاعیریشدا درووست ده‌كات. شه‌ڕ و ململانێیه‌ك كه‌ شاعیران به‌زمان ده‌یكه‌ن و دژى زمانیش ده‌یكه‌ن. ئه‌م ململانێیه‌ هێنده‌ى بۆ رزگاربوون و خۆئازادكردن و هاواركردنى شاعیر خۆیه‌تى، هێنده‌ بۆ دژایه‌تى و په‌لاماردانى زمان نیه‌. زمان گه‌رچى بۆ مرۆڤ ده‌بێته‌ ماڵى بوون، كه‌چى بۆ شاعیر ده‌بێته‌ ماڵێكى پڕ ئاشوب و نائارام. زمان به‌ر له‌شاعیریش هه‌ر هه‌یه‌ و دواى شاعیریش درێژده‌بێته‌وه‌ به‌ناو دونیایه‌ك تێكستى تر و ئه‌زموونى تردا. پرسیارى گرنگ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیران له‌كوێدا شه‌ڕى زمان ده‌كه‌ن؟ كامه‌ن ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ى پێى ده‌چنه‌ شه‌ڕه‌كه‌وه‌؟ دیاره‌ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ زماندا شه‌ڕێكى سه‌خت و تا ئه‌ندازه‌یه‌كیش پوچ و بێهوده‌ و بێ ئه‌نجامه‌. شاعیران ناتوانن زمان وه‌كو ئۆبێكت و بوونێكى ده‌ره‌كى وه‌ربگرن. ده‌شێ له‌هه‌ندێ شوێندا پچڕانێك درووست بكه‌ن و شته‌كان بكه‌نه‌ ئۆبێكتى خۆیان، به‌ڵام ئه‌سته‌مه‌ له‌ڕایه‌ڵه‌و تۆڕه‌كانى زمان ده‌رچن و به‌رامبه‌ر زمان بجه‌نگن. لێره‌وه‌ هه‌ندێ له‌ستراتیژه‌كانى شه‌ڕى زمانمان بۆ روون ده‌بێته‌وه‌ و شاعیر به‌ر له‌وه‌ى به‌رامبه‌رى زمان بوه‌ستێت، له‌ناویدا پلان و ریسكه‌كانى خۆى ئاشكرا ده‌كات. شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ زماندا، به‌یه‌ك رێگا ده‌كرێت كه‌ بریتییه‌ له‌غافڵكردن و فریودان و پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ى جه‌برى زمان له‌ناو زمان خۆیدا. شاعیر له‌ناوه‌وه‌ ده‌ستكاریى وزه‌ و ئه‌گه‌ر و تواناكانى زمان ده‌كات. ره‌قى و لاڵى و جێگا عاسییه‌كانى زمان ئاوه‌دان ده‌كاته‌وه‌ و ده‌یخاته‌ خزمه‌تى گوتارى شیعریى خۆیه‌وه‌. ئه‌م كه‌شف و ململانێیه‌ى شاعیران هاوكات هیچ ئامانجێكى ترى له‌پشته‌وه‌ نیه‌ و بریتییه‌ له‌ململانێ له‌پێناوى ململانێدا. خودى ململانێیه‌كه‌ ده‌بێته‌ ئامانجى خۆى. لێره‌وه‌ ئه‌و دیدگایه‌ى سارته‌رمان بیرده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ بۆ شیعر هه‌یه‌تى. شیعر لاى ئه‌و جیاوازه‌ له‌ژانره‌كانى دى. شیعر بۆ ئه‌و سه‌ماكردنه‌ و په‌خشانیش رێ كردن. واته‌ شیعر سه‌ما ده‌كات و پۆل ڤالێرى واته‌نى شتێكى گاڵته‌جاڕانه‌یه‌ به‌سه‌ماكردن رێى شوێنێك بگرینه‌به‌ر. شیعر، زمان و وشه‌كان ده‌خاته‌ سه‌ماكردن. زمان بۆ شیعر ده‌بێته‌ وه‌سیله‌نه‌ك ئامانج. جوڵه‌ ده‌بێته‌ دوا غایه‌ت و دواخاڵى شیعر. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، فۆرمه‌كانى ترى نوسین لاى سارته‌ر رێكردن و رووكردنه‌ ئامانجێكن. زمان له‌ده‌ره‌وه‌ى شیعر، په‌یامێك و مه‌قسه‌دێكى هه‌یه‌. ئا لێره‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر ده‌كه‌وێته‌ ناو شه‌ڕێكى بێهوده‌وه‌. هه‌ر شۆڕشێك و هه‌ر ریسكێكى سه‌ركه‌وتووش ئه‌نجام بدات ناگات به‌هیچ پنتێكى شه‌فاف و له‌مس كراو. بێ ئامانجى ده‌بێته‌ ئامانجى ئه‌و. پتر شكسته‌كه‌ى دیاره‌ تاكو سه‌ركه‌وتنه‌كه‌ى. ئه‌م فه‌زا عه‌ده‌مییه‌ى ناو زمان لاى زۆر بیریار ئاوڕى لێ دراوه‌ته‌وه‌ و له‌فیكرى نوێدا ده‌بێته‌ جێى تیۆریزه‌كردن. شاعیران ده‌یانه‌وێت له‌ڕێگه‌ى زمانه‌وه‌ زۆرترین ده‌رفه‌ت بۆ ته‌جه‌لابوونى شته‌كان و چركه‌ساته‌كان فه‌راهه‌م بكه‌ن. به‌ڵام ئاخۆ زمان هه‌میشه‌ ئه‌م سه‌روه‌رییه‌ و ئه‌م باڵاده‌ستییه‌ى هه‌یه‌؟ له‌م رووه‌وه‌ "مۆریس بلانشۆ" هێجگار قه‌شه‌نگ شاعیران ده‌خاته‌ دڵه‌ڕاوكێوه‌. ئه‌و ده‌ڵێت«كاتێ كه‌ ده‌نوسین واته‌ شته‌كان ئاماده‌ن و جا ئیتر بۆچى بنوسین! هاوكات كه‌ ده‌نوسین، شته‌كان غایبن و ئیتر له‌سه‌ر چى بنوسین؟». بلانشۆ ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت، كه‌ زمان له‌دۆنادۆنێكى به‌رده‌وامدایه‌. جارێك شته‌كان دێنه‌ ناو زمانه‌وه‌ و جارێكیش زمان ده‌چێته‌ ناو شته‌كانه‌وه‌. سه‌روه‌ریى زمان لێره‌دا كه‌م ده‌بێته‌وه‌ و، شیعر ده‌بێته‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كى سیحرى به‌ده‌ست شاعیره‌وه‌ تاكو زمان غافڵ بكات. هاوكات زمان له‌هه‌ناوى خۆیدا وزه‌یه‌كى عه‌ده‌میى هه‌ڵگرتووه‌ كه‌ روویه‌كى پۆزه‌تیڤ و خالیقانه‌شى هه‌یه‌. جۆرج باتاى ده‌ڵێت، زمان له‌ئان و ساتى ئه‌فراندندا، وێرانیش ده‌كات. واته‌ زمان ده‌بێته‌ ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌ى كه‌ به‌رده‌وام شتێكمان پێ ده‌ڵێت بۆ ئه‌وه‌ى شتێكى ترمان لێ بشارێته‌وه‌. له‌حزه‌یه‌ك بۆ شاعیر درووست ده‌كات تاكو له‌حزه‌یه‌كى تر بمرێنێت. ململانێى شاعیر له‌م دۆخه‌دا، ململانێیه‌كى هه‌م جه‌برى و هه‌م ئازادیشه‌. جه‌برییه‌ چونكه‌ به‌رده‌وام له‌ناو هه‌ڵخلیسكانه‌كانى زماندا ده‌ژى. ئازادیشه‌ چونكه‌ ده‌توانێت سود له‌ئه‌گه‌ره‌ عه‌ده‌مییه‌كانى نێو زمان ببینێت و گوتارى شیعریى خۆى تیا نیشته‌جێ بكات. هه‌ندێ له‌حزه‌ هه‌ن له‌م ململانێیه‌دا كه‌ شاعیر و زمان ده‌گه‌نه‌ ئاشتى و ئاگربه‌ست. زمان ده‌بێته‌وه‌ به‌بوونه‌وه‌رێك كه‌ وه‌كو شاعیر له‌بوون و جیهان راده‌مێنێت. ده‌شێ لێره‌وه‌ بێت كه‌ هایدگه‌ر ئاوڕى جیددى له‌شیعرى هۆڵده‌رلین ده‌داته‌وه‌. هۆڵده‌رلین له‌ڕێگه‌ى شیعره‌وه‌، زمان ده‌كاته‌ په‌نجه‌ره‌ و ئاسۆى روانینمان به‌سه‌ر بووندا. زمان ده‌كاته‌ ده‌رگایه‌كى ئاوه‌ڵا بۆ ته‌ماسكردن له‌گه‌ڵ بووندا. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م نه‌رمى و ئاگربه‌سته‌ى زمان، بوار بۆ توانا و نمایشه‌كانى شاعیر ده‌كاته‌وه‌. باشلار له‌(فینۆمینۆلۆژیاى شیعر)دا ده‌ڵێت«ئه‌و وشه‌یه‌ى كه‌ شاعیر به‌كارى دێنێت، (ته‌نیا به‌كارهێنان نیه‌)، به‌ڵكو قسه‌كردنیشه‌ له‌گه‌ڵیدا». قسه‌كردن له‌گه‌ڵ زماندا، به‌بڕواى من دواسنورى نێوان شاعیر و زمانه‌. شاعیر لێره‌وه‌ فه‌نتازیا و نه‌ست و چرپه‌كانى خۆى رۆده‌كات. زاكیره‌ و حه‌كایه‌ته‌كانى خۆى رۆده‌كاته‌ ناو رووبارى زمانه‌وه‌ و له‌و بڕه‌ ئازادییه‌ى خۆى تێده‌گات كه‌ به‌ده‌ستى هێناوه‌. گه‌ر به‌نیگایه‌كى ئه‌نجامگه‌رانه‌وه‌ سه‌یرى شه‌ڕى نێوان شاعیر و زمان بكه‌ین، تێده‌گه‌ین شاعیر هه‌ر له‌پێشه‌وه‌ دۆڕاوه‌. تازه‌كارى و سنورشكێنى و ئه‌فراندنه‌كانى ئه‌و هه‌موو ده‌چنه‌ خزمه‌تى زمانه‌وه‌. شاعیر ده‌بێته‌ سوبێكتێكى پارچه‌ پارچه‌وه‌ و هه‌رگیز به‌ئاره‌زووى شاعیرانه‌ى خۆى ناگات. ساده‌ترین هۆكارى ئه‌م پارچه‌پارچه‌بوونه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پۆڵ ریكۆر باسى ده‌كات. ئه‌و ده‌ڵێت شیعر بریتییه‌ له‌زمان له‌خزمه‌تى زماندا. به‌و مانایه‌ى كه‌ زمان له‌یه‌ك كاتدا دوو رووداو درووست ده‌كات له‌شیعردا. یه‌كه‌میان: تا ئاستى تێربوون و پڕبوون خۆى نوێ ده‌كاته‌وه‌ و دووه‌میان خودى شاعیر دابه‌ش ده‌كات بۆ كه‌رتى ناچونیه‌ك و له‌هه‌ندێ له‌حزه‌داوه‌كو پاژێك له‌زمان قووتى ده‌دات.
له‌م ده‌روازه‌ بچووكه‌وه‌ ده‌چینه‌ ناو دوا ده‌قى شێركۆوه‌و هه‌ندێ سه‌رنجى خێرا ده‌خه‌ینه‌ڕوو...
شێركۆ، له‌م ساڵانه‌ى دواییدا له‌ماهیه‌تى ئه‌م ململانێیه‌ى نێوان شاعیر و زمان تێگه‌یشتووه‌ و پێشوه‌خت خۆى بۆ ئه‌و شه‌ڕه‌ ئاماده‌ كردووه‌. هه‌ڵبژاردن و ناولێنانى (ده‌قى واڵا) بۆ ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ى دوایى، بڕێك له‌و راستییه‌مان پیشان ده‌دات كه‌ شێركۆ شه‌ڕێكى واڵا و كراوه‌ى له‌گه‌ڵ زماندا هه‌یه‌. لكاندنى ئاوه‌ڵناوى (واڵا) به‌ناوى (ده‌ق)ـه‌وه‌ یه‌كه‌مین تاكتیكى شێركۆیه‌ له‌م ململانێیه‌دا. بۆ ئه‌و هه‌م مه‌یدانى ده‌ق كراوه‌یه‌ بۆ ئه‌م ململانێیه‌ و هاوكات كۆتاییه‌كى واڵا و كراوه‌ش له‌ئارادایه‌. هه‌ر له‌سه‌ره‌تاى دیوانه‌كه‌وه‌ گێڕانه‌وه‌، دیاره‌ گێڕانه‌وه‌ى په‌تى نیه‌ به‌ڵكو بارگاوییه‌ به‌نه‌فه‌سێكى شیعریى به‌هێز و به‌رده‌وام. ئه‌م ئامێزانبوونه‌ى گێڕانه‌وه‌ و شیعر وا ده‌كات كه‌ شاعیر ده‌ستى ئاوه‌ڵاتر بێت، چونكه‌ له‌پشت رسته‌كانه‌وه‌ تارماییه‌كى مێژوویى و لۆژیكێكى زه‌مه‌نى راكشاوه‌. زمان له‌ده‌سپێكدا زیاتر ده‌چێته‌ خزمه‌تى شاعیره‌وه‌، چونكه‌ سه‌رتاپا لۆژیك و جه‌وهه‌رى شته‌كان ناشێوێنێته‌وه‌، به‌ڵكو كۆمه‌ك له‌وێنه‌ى ئاماده‌بووى زه‌مه‌ن و زاكیره‌ و رابردووه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت.(تۆ له‌خۆڵه‌مێش بپرسه‌، ‌گوڵ چۆن كوژرا و، ئاو چۆن خنكا و، ره‌نگ چۆن سوتا و، له‌غوربه‌تدا به‌فر چۆن مرد؟).
ئه‌م ئاوێته‌بوونه‌ى شیعر وگێڕانه‌وه‌ ورده‌ ورده‌ ده‌چێته‌ پێشه‌وه‌ و له‌هه‌ندێ شوێندا جیاكردنه‌وه‌یان مه‌حاڵه‌. شێركۆ له‌سه‌ره‌تادا، فێڵێكى ورد و شاعیرانه‌ له‌زمان ده‌كات و به‌ناوى گێڕانه‌وه‌وه‌ چركه‌ساتى هێجگار قه‌شه‌نگ و شیعرى ده‌خولقێنێت. گه‌ر خوێنه‌ر وردبێته‌وه‌، تێده‌گات شێركۆ له‌زۆر شوێنى دیوانه‌كه‌دا نایه‌وێت شتێكمان بۆ بگێڕێته‌وه‌. به‌ڵكو ده‌خوازێت راسته‌هێڵى گێڕانه‌وه‌ بچه‌مێنێته‌وه‌ و فه‌زایه‌كى شیعریى ئه‌وتۆ درووست ده‌كات كه‌ شته‌كانى ناو ئه‌و فه‌زایه‌ ببنه‌ ماده‌ى راسته‌قینه‌ و به‌شته‌كانى ناو دونیا سواوه‌كه‌یان بچوێنێته‌وه‌. ته‌نیا له‌نیگاى یه‌كه‌مدا هه‌ست ده‌كه‌ین چیرۆكێكمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، ئه‌گینا كه‌ له‌مسى وێنه‌كه‌ ده‌كه‌ین تێده‌گه‌ین شێركۆ زمانى غافڵ كردووه‌. (من ئه‌و رۆژه‌، له‌ناو یه‌ك ده‌نكه‌ هه‌ناردا، چه‌ند ئه‌ندازه‌ى ئه‌ندازیاریم، به‌دى كردوو، چه‌ند ده‌ربه‌ند و لوتكه‌ى شاخ و، بریقه‌كانى ئاوێنه‌ و، خۆرئاوابوونى ئێواره‌ و، چه‌ند شه‌فه‌قى پۆپنه‌ى كه‌ڵه‌شێرم بینى).
ئه‌وه‌ى گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌مێك له‌سه‌ر ئه‌م تێهه‌ڵكێش كردنه‌ى شیعرییه‌ت و گێڕانه‌وه‌ لاى شێركۆ بوه‌ستین و په‌یوه‌ندیى به‌زمانه‌وه‌ بپشكنین. دواى خوێندنه‌وه‌ى ئه‌م دیوانه‌ خوێنه‌ر سه‌رى له‌و هه‌موو (ده‌مى كار)ه‌ ده‌سوڕمێت كه‌ به‌كارى هێناوه‌ و زۆرینه‌یان ده‌چنه‌ كاتى (ڕابردوو)ه‌وه‌. لێره‌وه‌ به‌ڵگه‌یه‌كى رێزمانیمان ده‌ست ده‌كه‌وێت كه‌ شێركۆ نایه‌وێت له‌(یاده‌وه‌رى و زه‌مه‌ن و گێڕانه‌وه‌) دابڕێت. من واتێده‌گه‌م كه‌ شێركۆ ده‌یه‌وێت به‌هێمنى بچێته‌ پێشه‌وه‌ له‌گه‌ڵ زماندا. ململانێیه‌كه‌ توند و راسته‌وخۆ و گرژ ناكاته‌وه‌. ئیشى ئه‌و ده‌بێته‌ سازدانى فۆرم و ره‌گه‌زه‌كانى فۆرم و كه‌متر خۆى به‌ماناوه‌ سه‌رقاڵ ده‌كات. شاعیر كه‌ قه‌له‌قى مانا نه‌بوو، ئیدى كه‌متر ده‌سته‌ویه‌خه‌ى زمان ده‌بێته‌وه‌. ره‌وانبێژى و وێنه‌ و له‌زه‌تى به‌لاغه‌ت و چركه‌ى حه‌كایه‌تئامێز جێى مانا ده‌گرنه‌وه‌ و شاعیر زۆرجار له‌دڵى شته‌كانه‌وه‌ درووستیان ده‌كات. له‌م دیوانه‌دا دواى تێهه‌ڵكێشكردنى شیعرییه‌ت و گێڕانه‌وه‌، راسته‌وخۆ میتافۆر و مه‌جاز و وێنه‌ درووست ده‌بێت و زمان كه‌مێك له‌و دیكتاتۆرییه‌ى خۆى ده‌كه‌وێت. هاوكات ده‌شێ مه‌به‌ستى شێركۆ له‌م تێهه‌ڵكێشكردنه‌ هه‌ڵهاتن بێت له‌و عه‌ده‌میه‌ته‌ى ناو زمان خۆى. له‌ناو زماندا هه‌ر وشه‌یه‌ك مردنى خۆى له‌هه‌ناوى خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌. هه‌ر وشه‌یه‌ك سه‌مایه‌كه‌ و بۆ له‌حزه‌یه‌كه‌ و پاشان كه‌ سه‌یرى دواوه‌وه‌ى خۆمان ده‌كه‌ین، ده‌بینین له‌حزه‌كان تیاچوون و ئێمه‌ش له‌برى مه‌ودابڕین ده‌خولێینه‌وه‌. شیعر ده‌بێته‌ شوێنى له‌مسكردنى شكست و چێژوه‌رگرتن له‌شكست. شێركۆ مه‌ودایه‌ك له‌م شكسته‌ وه‌رده‌گرێت و ده‌خوازێت شه‌هوه‌تى شیعریى خۆى هه‌ڵڕێژێت. له‌ڕێگه‌ى شیعرییه‌ته‌وه‌ له‌مسى زه‌مه‌ن بكات و به‌وه‌سیله‌ى زمان ده‌ست له‌شته‌كان بدات.
شێركۆ ده‌یه‌وێت دواى خۆى دونیایه‌كى گه‌رچى كاڵیش بێت درووست بكات. تێئاخنینى نماییشنامه‌ و كورته‌چیرۆك به‌ده‌قه‌كه‌ى نیشانه‌ى ئه‌و ته‌ماعه‌ى ئه‌ون. باگراوه‌ندى گێڕانه‌وه‌ ئه‌و ئارامییه‌ ده‌ده‌نه‌ ئه‌و كه‌ مێژوو ماوه‌ و ده‌توانین له‌ڕێى شیعره‌وه‌ له‌مسى بكه‌ین و ده‌ستكارى هه‌ندێ توخم و به‌شێك له‌ماهیه‌تى بكه‌ین. ئه‌و وزه‌ عه‌ده‌مییه‌ى زمان له‌ڕێگه‌ى گێڕانه‌وه‌وه‌ لاواز ده‌بێت و دوو ده‌رفه‌تى گرنگ بۆ شێركۆ ده‌ڕه‌خسێنێت. یه‌كه‌م: شته‌كان هه‌ن و مێژوو شێوه‌ى شت وه‌رده‌گرێت و شاعیر ده‌ستكاریان ده‌كات. تا ئه‌و راده‌یه‌ى كه‌ سارته‌ر بڵێت شاعیر رسته‌ درووست ناكات، به‌ڵكو شت ده‌خولقێنێ. دووه‌میش: شێركۆ درزێك ده‌خاته‌ ناو زمانه‌وه‌ و فینۆمینۆلۆژیایه‌كى تایبه‌ت به‌خۆى درووست ده‌كات. فینۆمینۆلۆژیایه‌ك كه‌ شته‌كان به‌ئاره‌زووى ئه‌و خۆیان ده‌رده‌خه‌ن و ده‌رده‌كه‌ون و شاعیر ده‌توانێت ته‌نانه‌ت دزه‌ بكاته‌ ناو (نۆمین)ـه‌وه‌. شتێكى نه‌ناسراو و خه‌یاڵ دابڕ نامێنێته‌وه‌ كه‌ نه‌یگاتێ. ده‌ستكارى فینۆمین ده‌كات و ره‌نگ و جیلوه‌ى تریان پێده‌به‌خشێت. ئه‌مه‌ ئه‌و ره‌هه‌نده‌ى زمانه‌ كه‌ ئه‌فسانه‌ ده‌خولقێنێت و شاعیر ده‌كاته‌ ئه‌فسانه‌ساز. شاعیران ئه‌فسانه‌یه‌ك درووست ده‌كه‌ن كه‌ جیایه‌ له‌و ئه‌فسانه‌یه‌ى له‌هه‌موو سه‌رده‌م و مێژوویه‌كدا درووست ده‌بێت. ئه‌فسانه‌ له‌بنه‌ڕه‌تدا، یه‌كێكه‌ له‌ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌كانى حه‌قیقه‌ت و ته‌نانه‌ت خودى حه‌قیقه‌تیش، به‌ڵام بۆ شاعیر ده‌بێته‌ پرۆسه‌ى خه‌ڵقكردن و پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ى به‌رده‌وام. شت و جه‌وهه‌رى شت ناكه‌ونه‌ پێش شیعره‌وه‌، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ شیعردا جه‌وهه‌رى شته‌كان درووست ده‌بن و خۆیان ده‌رده‌خه‌ن و ده‌كه‌ون. لێره‌وه‌ شێركۆ بۆشاییه‌ك له‌ناو زماندا ده‌كاته‌وه‌ و گوتارى شیعریى خۆى تیا نیشته‌جێ ده‌كات. ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌و ئازادییه‌ى كه‌ شێركۆ وه‌رى ده‌گرێت.
پێویسته‌ ئاماژه‌یه‌ك به‌و ره‌قێتى و جه‌بره‌ى زمانیش بده‌ین كه‌ له‌م دیوانه‌دا مل بۆ شاعیر نادات و ره‌وتى شیعری خاو ده‌كاته‌وه‌. لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌سرووشتى زمان و سیفه‌ته‌ دووباره‌بووه‌وه‌كانى بده‌ین. یه‌كێك له‌و خه‌سڵه‌ت و ئه‌زموونانه‌ى توشى شاعیران ده‌بێته‌وه‌ له‌زماندا، ناوى ده‌نێین (لاڵى و لێڵیى زمان). لاڵى و لێڵیى زمان به‌شێكن له‌سرووشتى زمان. لاڵى بریتییه‌ له‌و كه‌مگۆیى و خاوبوونه‌وه‌یه‌ى زمان كه‌ تواناى باركردنى شته‌كانى نامێنێت. كه‌ ته‌عبیر له‌شتێك ده‌كات، ده‌خزێت به‌ره‌و شتێكى تر و مه‌حاڵێك درووست ده‌كات له‌به‌رده‌م به‌ریه‌ككه‌وتنى زمان و دونیادا. كاتێ دونیامان بۆ ده‌گوێزێته‌وه‌، شه‌فاف نیه‌ و رستێك كۆدى مه‌سخبوو و گرێ كوێره‌مان پێ ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌و به‌شانه‌ى یاده‌وه‌ریمان بۆ ده‌گوازێته‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ناو زه‌مه‌نه‌وه‌. ئاشكرایه‌ یاده‌وه‌رى ته‌نیا زه‌مه‌ن نیه‌ و نه‌گوتراوێكى هه‌یه‌ ملكه‌چى زه‌مه‌ن نابێت. سكوت و مه‌نگیى دونیا تۆختر ده‌كاته‌وه‌ و له‌جوڵه‌ پاندۆڵئاساكه‌ى خۆى ده‌كه‌وێت. سه‌ربارى ئه‌مه‌، لێڵیى زمانیش دیسان به‌شێكه‌ له‌كاره‌كته‌رى زمان. لێڵى له‌ئه‌نجامى ته‌ماسى زمان و ماناوه‌ درووست ده‌بێت. له‌حزه‌یه‌كه‌ و گرفتى ده‌لاله‌ت ده‌خولقێنێت. ئه‌و ساتانه‌یه‌ كه‌ نازانین كامه‌ داله‌و كامه‌ مه‌دلوله‌. قودره‌تى گوزارشتكردن ده‌وه‌ستێت و هه‌ر ده‌سته‌واژه‌یه‌ك ته‌نیا ده‌لاله‌ت له‌خۆى ده‌كات. شاعیر تووشى نیهیڵیزمێكى كاتى ده‌بێت و هیچ لۆژیك و رێسا و پێوه‌رێك نابینێته‌وه‌. ناتوانین ئه‌مه‌ ناوبنێین ئازادیى شاعیر و له‌حزه‌ى ده‌ست كراوه‌یى، به‌ڵكو ئه‌مه‌ له‌حزه‌ى جه‌بر و پاشاگه‌ردانیى ناو زمانه‌. به‌كورتى، لاڵى و لێڵیى زمان دوو ئه‌گه‌رى به‌رده‌وامن له‌به‌رده‌م شاعیردا. هه‌موو شاعیرێك لێره‌دا شكست و په‌شێویى خۆى ئه‌زموون ده‌كات. شێركۆ له‌م تێكسته‌دا كه‌متر تووشى ئه‌م دۆخه‌ دێت له‌به‌ر دوو هۆ. یه‌كه‌م: لۆژیكێكى وێنه‌یى زاڵه‌ به‌سه‌ر كۆى تێكسته‌كه‌دا و په‌یوه‌ندییه‌كى هاوته‌ریب هه‌یه‌ له‌نێوان وێنه‌ و وشه‌ یاخود شت و شیعردا. دووه‌م: شێركۆ په‌یام و مانیفێستێكى تا راده‌یه‌ك تۆخ له‌هه‌ناوى ئه‌م ده‌قه‌دا جێگیر ده‌كات و مانا و نرخ و یاسایه‌كمان بیرده‌خاته‌وه‌ كه‌ ئایدیاڵى شاعیر خۆیه‌تى. خه‌مێك و ئیحایه‌كى پێشوه‌خت هه‌یه‌ كه‌ نه‌هێڵێت لاڵى و لێڵیى زمان به‌زه‌قى ده‌ركه‌وێت. ده‌توانین كۆى ئه‌م بۆچوونه‌مان له‌كۆپله‌یه‌كى چكۆله‌ى دیوانه‌كه‌دا چڕكه‌ینه‌وه‌. (زمان ئاوه‌، ساده‌ ئه‌ژى و ساده‌ ئه‌ڕوا و، وه‌ختێكیش ئه‌بێ به‌گۆماو، له‌ڕوونیدا بنى دیاره‌ و، به‌ڵام وه‌ختێ بته‌وێ ده‌ست به‌یت له‌بنى، ده‌ست شل ئه‌بێت و نایگاتێ). به‌بڕواى من، شێركۆ له‌م كۆپله‌یه‌دا هه‌ردوو خاڵه‌كه‌ى كۆكردۆته‌وه‌ و به‌وردى ئه‌و دۆخه‌ لاڵ و لێڵه‌ى زمانى درك كردووه‌. ئه‌م كۆپله‌یه‌ى شێركۆ له‌دواى ژماره‌یه‌كى زۆر كۆپله‌ى تر دێت و ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ ده‌به‌خشێت كه‌ شێركۆ به‌كاڵى به‌ر ئه‌و دیوه‌ لاڵ و لێڵه‌ى زمان كه‌وتووه‌.
شێركۆ وه‌ك هه‌میشه‌، له‌جێیه‌كدا ده‌مانوه‌ستێنێت و ده‌یه‌وێت خۆى له‌زمان راپسكێنێت و ماناكانى شیعر بگوازێته‌وه‌ بۆ (كرده‌ى رووت). هه‌ڵبه‌ت كرده‌ى رووت ته‌نیا لاى شاعیر خۆى وه‌ك رووت ده‌رده‌كه‌وێت، ئه‌گینا هه‌موو كرده‌یه‌ك سه‌رێكى له‌ناو تیۆردایه‌ و هه‌موو تیۆرێكیش سه‌رى له‌ناو كرده‌دایه‌. ئه‌م به‌یه‌كداچوونه‌ى كرده‌ و تیۆر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ تارماییه‌ زه‌به‌لاحه‌كه‌ى زمان به‌سه‌ر جیهان و شته‌كانه‌وه‌. هاوكات زمانیش توێژاڵێكى پراكتیكى به‌سه‌ر خۆیه‌وه‌ هه‌ڵگرتووه‌ و ته‌نیا ئاماژه‌ى نه‌زه‌رى و ئه‌بستراكت نیه‌.
له‌لاپه‌ڕه‌(57)ى دیوانه‌كه‌دا هاتووه‌: (شیعرى جوان چیه‌ جگه‌ له‌سروه‌یه‌ك وه‌ختێ خونچه‌یه‌ك ماچ ئه‌كات و، یان شه‌پۆلێك وه‌ختێ ئه‌بێ به‌جۆلانه‌ى نه‌وره‌سێك،...ئه‌شێ كاسكێته‌كه‌ى گیڤارا بێ... ئه‌و نانه‌ بێ له‌باوه‌شى برسییه‌كدا بێده‌نگ ئه‌گرى). پێناسه‌كردنه‌وه‌ى شیعر به‌م شێوه‌یه‌ هه‌وڵى شاعیره‌ بۆ ئه‌وه‌ى ئێستێك له‌ململانێى زمان ده‌رچێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نیا خه‌یاڵێكى خاوه‌. بۆیه‌ وتمان خه‌یاڵى خاو، تاكو په‌یوه‌ندیى زمان و خه‌یاڵ كه‌مێك روون بكه‌ینه‌وه‌ و له‌خه‌یاڵپڵاوێتیى شاعیران تێ بگه‌ین. خه‌یاڵ به‌مانا ساكاره‌كه‌ى بریتییه‌ له‌سه‌رى شاعیر. سه‌رێك كه‌ كانگا و به‌رهه‌مهێنى وێنه‌ و بیرۆكه‌ و برووسكه‌ى ستاتیكییه‌. ئه‌م بیرۆكه‌ و برووسكانه‌ به‌هۆى پچڕانى كورت و كاڵى نێوان خه‌یاڵ و زمانه‌وه‌ دێنه‌دى. شاعیران هه‌ندێ جار تووشى خه‌یاڵ خاوى ده‌بن و پێیان وایه‌ خه‌یاڵ شوێنى شكست و زه‌فه‌ر پێبردنى زمانه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، من واى ده‌بینم كه‌ خه‌یاڵ سه‌رزه‌مینێكى دیاله‌كتیكییه‌ و له‌ئه‌نجامى به‌ریه‌ككه‌وتنى –زمان- و –كرده‌-وه‌ درووست ده‌بێت. قووڵترین خه‌یاڵ له‌یه‌ك كاتدا نزیكترین نیشتنه‌وه‌شه‌. زمان ده‌بێته‌ ده‌زووى خه‌یاڵ و هێدى هێدى خه‌یاڵ وه‌كو كۆلاره‌ دێنێته‌وه‌ به‌رده‌ستمان. خه‌یاڵ تا ئه‌و شوێنه‌ شل ده‌كرێت كه‌ زمان تووشى لاڵى و لێڵى نابێت. خه‌یاڵ شوێنى ته‌قینه‌وه‌ى زمانه‌ به‌مانا پراكتیكییه‌كه‌ى له‌گه‌ڵ دونیادا. بۆیه‌ پێناسه‌كردنه‌وه‌ى شیعر وه‌كو ئه‌كتێك و وه‌كو ماتریاڵێكى رووت ته‌نیا پشوویه‌كى شاعیرانه‌ و راگوزه‌ر و گریمانه‌ییه‌.
له‌م تێكسته‌دا شته‌كان وه‌كو شاهید و ئه‌ڵته‌رناتیڤى مرۆڤ و مه‌سره‌فكارى زمان ئیش ده‌كه‌ن. لاى من ئاماده‌یى شته‌كان له‌م تێكسته‌دا پتر قیمه‌تێكى ریواییان هه‌یه‌ و قورساییه‌كه‌یان له‌دوو خاڵدا چڕ ده‌بنه‌وه‌. یه‌كه‌م وه‌كو گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ك. وه‌كو پشووپێده‌رى مرۆڤ و جێگره‌وه‌ى خاكییانه‌ى مرۆڤ. دووه‌م وه‌كو شاهیدێك كه‌ سیفه‌ت و زمانى مرۆڤ وه‌رده‌گرن تاكو زمانى داخراو و تایبه‌ت به‌خۆیان. په‌نجه‌ره‌ و كڵاو و چاویلكه‌ و دوگمه‌ و شته‌كانى تر به‌گشتى به‌زمانێك ده‌دوێن و شته‌كان ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ته‌نیا به‌فۆرم جیاوازن. ناوه‌ڕۆك و ئایدیاڵیان هه‌مان ناوه‌ڕۆك و ئایدیاڵى مرۆڤه‌كانه‌. شته‌كان كه‌ زار ده‌كه‌نه‌وه‌، سه‌دا و وێنایه‌كى مرۆڤئاسامان ده‌ده‌نێ و هه‌ڵوه‌سته‌ى توندمان پێ ناكه‌ن. ئه‌وان هێنده‌ى ده‌بنه‌ مه‌سره‌فكارى زمان، نابنه‌ داهێنه‌رى زمانى تایبه‌ت به‌خۆیان. به‌ده‌ربڕینێكى تر، شته‌كان هه‌ر ئه‌وانه‌مان بۆ ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ مرۆڤه‌كانیش ده‌توانن بیگێڕنه‌وه‌. ئه‌وان زمان ئاراسته‌ ناكه‌ن، به‌ڵكو زمان و وێنه‌ خه‌وتووه‌كانى ناو زمان ئه‌وان ئاراسته‌ ده‌كات. لێره‌وه‌ شاعیر ئاسۆییانه‌ و هاوته‌ریبى زمان رێ ده‌كات و خۆى تووشى یه‌كتربڕین و ململانێ ناكات. بۆ نمونه‌ شاعیر ده‌یتوانى پچڕان له‌م درێژبوونه‌وه‌ ئاسۆییه‌ى زماندا درووست بكات و شته‌كان له‌دۆخى گێڕانه‌وه‌ و شاهیدبوونه‌وه‌ ده‌ربێنێت بۆ دۆخى سه‌ربه‌خۆتر و سیخوڕى. شته‌كان له‌دۆخى سه‌ربه‌خۆیى و سیخوڕیدا ده‌یانتوانى قه‌شه‌نگتر و فه‌لسه‌فیتر ده‌ركه‌ون و ئابڵوقه‌ى زمانیش بشكێنن.

ئه‌م دیوانه‌ فڕینێكى تره‌ له‌پێناوى فڕیندا.


ئەم بابەتە 135 جار خوێندراوەتەوە