265633669_451166493190611_3788586516912658721_n.jpg

هەڵوێستەیەك لەسەر ساڵی خەونە ترسناكەكان

وەرگێڕانی: ئەرسەلان ئەردەڵانی


سلاڤۆی ژیژەك

بۆیە ئەمڕۆ، زیاد لە هەر كاتێكی تر، پێویستە لەسەر مرۆڤ بیر لەوە بكاتەوە كە كۆمۆنیزم لە "گشتی بەكارهێنانی ژیری"ـەوە دەست پێ دەكات و بیردەكاتەوە، لە بیركردنەوەشیدا یەكسانی گەردونی ڕەچاو دەكات

لە فارسیدا وتەیەكی نایاب هەیە دەڵێ‌: "وەر نام نەهادەن"، ئەمەش بە واتای ئەوە دێت: "كەسێك بكوژیت و تەرمەكەی بنێژیت، پاشان گوڵ بە چواردەوری تەرمەكەیدا بچێنیت تاكو بیشاریتەوە". لە 2011ـدا بینەرو (بەشداری) زنجیرەیەك ڕووداوی توندئاژۆ بووین، هەر لە بەهاری عەربییەوە بیگرە تا دەگاتە بزاوتی (وۆڵ ستریت داگیركەن)، لە پشێویەكانی شانشینی یەكگرتوەوە تا دەگاتە شێتبوونە ئادۆلۆژیانەكەی (برایڤك). لە دوو لاوە ساڵی خەونە ترسناكەكان بوو: لەلایەك خەونی ئازادیخوازانە، خۆپیشاندەرانی لە نیویۆرك و گۆڕەپانی ئازادی و لەندەن و ئەسینا دەبزواند، لەلایەكی تریش خەونی وێرانكەرو پەنهان، لە هۆڵەندەوە تا هەنگاریا، (برایڤك) و پۆپۆلیستە ڕاسیزمەكانی بە ئاراستەی ئەوروپادا هان ئەدا. ئەركی سەرەكی ئایدۆلۆژیای داسەپیو، لەكارخستنی ڕەهەندی ڕاستەقینەی ئەم ڕووداوانە بوو: ئایا ئەو كاردانەوەی بەسەر میدیاكاندا باڵادەست بوو، كتومت جۆرێك نەبوو لە "وەر نام نەهادەن؟" ڕاگەیاندن ئەو ئازادیخوازیە ڕادیكاڵیانەی كوشت كە لە ناو كرۆكی ڕووداوەكاندا بوون، هەڕەشەكانی بە ئاراستەی دیموكراسیەتدا پەڕاگەندە كرد، پاشان گوڵی بە چواردەوری تەرمە نێژراوەكەیدا چاند. بۆیە گرنگە كاروبارەكان ڕاست بكەینەوە، ڕووداوەكانی دوو هەزارو یانزەش بخەینە چوارچێوەی گشتی دۆخی جیهانەوە؛ تاكو دەریخەین كە چۆن بەستراوەتەوە بە دژواری ناوەندی سەرمەیاداریی هاوچەرخەوە.
(فردریك جیمسۆن) مشتومڕی لەسەر ئەم باسە كردوە، ڕەنگە لە ساتێكی مێژوویی دیاریكراودا، سەرجەم ستایلە هونەری و ئارگۆمێنتە تیۆریەكان ببنە كۆمەڵێك خواست و سیستەمێك پێكبێنن. بۆ ڕوونكردنەوەی ڕژێمێكی لەم جۆرە، جیمسۆن پشت بە چوارگۆشە سیمۆتیكیەكەی گریماس دەبەستێت، ئەمەش بەهۆی هۆكارێكی ژیرانەوەیە: چونكە ئەم چوارگۆشەیە تەنها شانەیەكی بونیادی شێوەكی نییە، ئەگەرچی هەمیشە لە بەرهەڵستییەكی (دژواری یان ناكۆكی) سەرەكییەوە دەستپێدەكات، پاشان بەشوێن ڕێگەیەكدا دەگەڕێت تاوەكو جێگەی (وە/یان) بگرێتەوە، یان بكەوێتە نێوان دوو خاڵە ناكۆكەكەوە. سیستەمی سەرجەم دۆخە شیاوەكان بریتییە لە پلانێكی داینامیكی و دۆزینەوەی وەڵام و كاردانەوە ڕێتێچوەكان بۆ بنبەستێكی دیاریكراو. ئەم سیستەمە هەروا بەئاسانی ئازادی هەبووەكان بەرتەسك ناكاتەوە، بەڵكو كەشێك واڵا دەكات، بەواتایەكی تر: "لە هەمان كاتدا ئازادییەو یەكلاكەرەوەیە: دەرگا لەسەر كۆمەڵێك توانستی داهێنەرانە واڵا دەكات (كە تەنها وەك وەڵامدانەوەیەك بۆ ئەو دۆخەی ڕوونی دەكاتەوە، توانای شیانی هەیە) شوێن پێی سنورە باڵاكانی (پراكسیس) دەكەوێت، كە سنورگەلی هزرو دەركەوتنی خەیاڵ فراوانییە". جیمسۆنیش هەمان پرسیاری سەرەكی ئیپیستیمۆلۆژیانەی خستەڕوو: ئەم سیستەمەی كە هەڵگری هەموو دۆخە شیاوەكانە:
"دەیەوێت بابەتیانە بێت، بەڵام ناتوانێت هیچی تر بێت جگە لە ئایدۆلۆژیست: (با نموونەیەك لەسەر زانستی تەلارسازی بێنینەوە) لە ڕاستیدا ئاستەمە بیر لەوە بكەینەوە چۆن بتوانین جیاكاری بكەین لەنێوان بوونی ڕاستەقینەی ئەو بەشە جۆراوجۆرانەی تەلارە مۆدێرنەكانی تێدا پۆڵێن دەكرێت، لەگەڵ داهێنراوی سیستەمە هەمەجۆرەكانی ئەم بەشانە. ڕاستیەكەی لێرەدا جۆرێك لە كێشەی ساختە بەدی دەكرێت: خەمی هەمیشەییمان دەربارەی ئەوەی ئاخۆ لە ڕاستیدا ئێمە وێنەی چاوی خۆمان دەكێشین، تا ڕادەیەك دەتوانێت بارگرانی سەرشانمان كەمبكاتەوە بەوەی وەبیرمان بێتەوە كە چاوانمان خۆی لە خۆیدا بەشێكە لەم سیستەمە دیاریكراوەی بوون كە ئەویش بۆخۆی بابەتێكە بۆ لێكۆڵینەوە".
لێرەدا بە تەواوی مافی ئەوەمان هەیە شوێن بۆچوونی هیگڵ بكەوین: ئەگەر واقیع لەگەڵ پەیبردنی ئێمەدا نەگونجێت، ئەوا كارێكی زۆر خراپە بۆ واقیع، وەگەر گونجاو بێت ئەوا ئەو شانە فەرمیە دەستنیشان دەكات كە واقیع (بەشێوەیەكی ناتەواو) شوێنی دەكەوێت. هەروەك پێشتریش ماركس ڕوونی كردۆتەوە: دیتێرمنە بابەتیەكانی واقیعی كۆمەڵایەتی لەهەمان كاتدا دیتێرمنی هزری و بابەتین (بابەتییەكی وابەست بە واقیعەوە). لە خاڵی نایەكلابوونیشدا indistinction) كە لەم خاڵەدا سنوری هزرمان، بە بنبەست و ناكۆكیەكانیەوە، توشی هەمان پێكدادان دەبێت لەگەڵ واقیعی كۆمەڵایەتی و بابەتیانەدا) "دەستنیشانكردنیش یەكێكە لە نیشانەكانی" دەستنیشانكردنی ئێمە (شرۆڤەی "بابەتیانەی" ئێمە بۆ سیستەمی دۆخە شیاوەكان، كە بواری چالاكیمان دیاری دەكات) خۆی لە خۆیدا "خۆیی"یە، پلانی پەرچەكردارە خۆییەكانمانە لە مەڕ ئەو بنبەستەی لەمیانی جێبەجێكاریماندا دێتە ڕێمان؛ واتە نمایشی ئەم بنبەستەیە كە ناتوانێت خۆی چارەسەر بكات. لەگەڵ ئەوەشدا، لەوەدا هاوڕانین لەگەڵ جیمسۆن كە ئەم indistinction نایەكلابوونەی لەنێوان خۆیی و بابەتیی دا وەك "ئایدۆلۆژیا" دەستنیشان كردوە: كاتێك ئایدۆلۆژیایە گەر بێین و ساویلكانە "نائایدۆلۆژیست" بە هەندێك دەستەواژەی ناساندنی "بابەتیانە"ـی پەتی، پێناسە بكەین؛ ناساندنێك كە بێ‌بەشە لە هەر جۆرە تێوەگلانێكی خۆیی. بەڵام ئایا باشتر نییە ئەو جۆرە بۆچوونانە بە "ئایدۆلۆژیا" بناسێنین كە واقیعی ئەم بنبەستە پشتگوێ‌ دەخەن كە بەهۆیەوە كارلێك دەكەینە سەر پڕۆژەو پەیوەندیەكانمان؟ -نەك هەندێ‌ واقیعی "بابەتیانە" كە هێشتا بەهۆی تێوەگلانی خۆییمانەوە نەشێواوە- "ئاشكرایە كە تێوەگلانی خۆییمان هۆكاری سەرەكی هەموو شێوانێكە كە ناتوانین خۆمانی لێ‌ لادەین".
ئەم پەرتوكە هەوڵ ئەدات بەشدار بێت لەم "نەخشە ئاگایی"ـەی (جیمسۆن) كە تایبەتە بە پێودانی بیركردنەوەمان. لەپاش ئەوەی پێناسەیەكی كورتی سیما سەرەكیەكانی سەرمایەداری ئەمڕۆ دەكات، شێوەی ئایدۆلۆژیای باوی ئەمڕۆ دیاری دەكات، هاوكات لەسەر ئەو دیاردانەی تریش دەوەستێت (مەبەستمان شۆڕشە پۆپۆلسیتەكانە) كە وەك پەرچەكردارێك لەدژی دژواریە كۆمەڵایەتیەكان سەریانهەڵدا. نیوەی دووەمی كتێبەكە قسە لەسەر دوو بزاوتە ئازادیخوازە مەزنەكەی 2011 دەكات -بەهاری عەرەبی و وۆڵ ستریت داگیركەن- پاشان لە رێگەی قسەكردن لەسەر زنجیرە درامای "The Wire" ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە قورسە دەبینەوە كە چۆن بەگژ سیستەمدا بچینەوە بێ‌ئەوەی بەشدار بین لە بەهاداركردنی ئەركەكەی.
ئامرازەكانی ئەم شیكاریە لەو چەشنەیە كە كانت پێی دەڵێت "گشتی بەكارهێنانی ژیری". بۆیە ئەمڕۆ، زیاد لە هەر كاتێكی تر، پێویستە لەسەر مرۆڤ بیر لەوە بكاتەوە كە كۆمۆنیزم لە "گشتی بەكارهێنانی ژیری"ـەوە دەست پێ دەكات و بیردەكاتەوە، لە بیركردنەوەشیدا یەكسانی گەردونی ڕەچاو دەكات. بەلای كانتەوە، كەشی گشتی "كۆمەڵگای سڤیلی جیهانی" پارادۆكسی لەنێو تاكگەرایی جیهانیدا دروست كردوە. خودی تاكگەرایی، بۆ ماوەیەكی كورت، لە تایبەت دەردەچێت و ڕاستەوخۆ بەشداری لە جیهانیبوون دەكات. ئەمە ئەو شتەیە كە كانت لە بڕگە ناودارەكەی نێو وتارەكەیدا (ڕۆشنگەری چییە؟) ناوی دەنێت "گشتی" و لەبەرامبەر "تایبەت"ـدا دایدەنێت: ئەمەی دوایینیان لەئاست پەیوەندیەكانی كۆمەڵدا بەمانای تاكگەرابوونی تاك نایەت، بەڵكو بۆ پێناسەكردنی تاكێكی دیاریكراوە لەمەڕ سیستەمی كۆمەڵیی-دارمەزراوەیی؛ لەكاتێكدا "گشتی" بەلای كردەی ئەقڵی مرۆڤەوە سنوری ناوخۆیی تێدەپەڕێنێت و دەبێتە گەردونی.
هەرچۆنێك بێت، ئایا دوالیزمی بەكارهێنانی ئەقڵی گشتی و تایبەت پشت بەو شتە نابەستێت كە بە زمانی سەردەمیانە پێی دەوترێت: هەڵپەساردنی توانای هێمایی (یان هێزی كردەیی) بەكارهێنانە گشتیەكانی ئەقڵ؟ كانت فۆرمەلەی (گوێڕایەڵی باو) ڕەتناكاتەوە: "بیرمەكەرەوە، گوێڕایەڵ بە" تاوەكو پشتگیری لە نەیارە شۆڕشگێڕیەكەی بكات: "گوێڕایەڵ مەبە (ئەو كارانە جێبەجێ‌ مەكە كە خەڵك داوات لێ دەكەن جێبەجێی بكەیت) بەڵكو بە (ئەقڵت) بیربكەرەوە". بگرە فۆرمەلەی كانت بەمجۆرەیە: "بیربكەرەوە و گوێڕایەڵ بە"؛ ئیدی بەمشێوەیە، گشتیانە بیربكەرەوە (ئازادانە ئەقڵ بەكار بهێنە) تایبەتیانەش گوێڕایەڵ بە (وەك بەشێك لە ئامێری قووچەكی هێز). بەكورتی، بیركردنەوەی ئازاد هەرگیز فەرمانم پێ‌ ناكات شتێك بكەم. ئەوپەڕی توانام ئەوەیە كاتێك "گشتی بەكارهێنانی ژیری" بەرچاوم ڕۆشن دەكاتەوەو لاوازی و ستەمكاریەكانی سیستەم دەبینم، داوایەك پێشكەش بە دادوەر دەكەم و داوادەكەم چاكسازی بكرێت. مرۆڤ دەتوانێ‌ هەنگاوێك لەوە دورتریش بهاوێت: دەتوانین وەك (چیسترتۆن) بانگەشەی ئەوە بكەین كە ئازادی پەتی بیركردنەوەو (گومان) ئەرێنیانە ڕێگری لە ئازادی ڕاستەقینە دەكات:
"دەتوانین بەوپەڕی متمانەوە بڵێین ئازادی بیركردنەوە باشترین قەڵغانە لە دژی ئازادی؛ وەگەر لەبارە مۆدێرنەكەشیەوە بڕوانین، ئازادبوونی ئەقڵی كۆیلە باشترین ڕێگەیە بۆ ڕێگەگرتن لە ئازادبوونی كۆیلە؛ فێریكە بایەخ بەوە بدات كە دەبێ‌ ئازادبێ‌، ئەوجا ناتوانێت خۆی ئازادبكات".
بەڵام ئایا دەركردنی بیركردنەوە لە كردارو، هەڵپەساردنی تواناكانی، بەم چەشنە ڕوون و ڕەوانە؟ ستراتیجی نهێنی كانت لێرەدا، جا ئەگەر مەبەستدار بووبێت یان نا، لە فێڵی ئەو پارێزەرە دەچێت كە لێدوانێك ئاراستەی ئەنجومەنی سوێندخۆران دەكات و دەشزانێت كە دادوەر دەڵێت "قبوڵ نەكراوە" و داوا لە ئەنجومەنی سوێندخۆرانیش دەكات "پشتگوێی بخەن" -بێگومان شتێكی ئەستەمە، چونكە تازە زیانەكەی گەیاندوە. ئایا ئەم پاشەكشێ‌ كە لەژێر كاریگەری گشتی بەكارهێنانی ژیریدا ئەنجامدراوە، لێدەركردنێكی دی نییە كە دەرگا واڵا دەكات بۆ جۆرێك لە كردەوەی كۆمەڵایەتی هەمەجۆر؟ زۆر بە ئاسانی دەتوانین ئەو جیاوازیە ببینین كە لەنێوان گشتی بەكارهێنانی ژیری لەلای كانت و بیرۆكەی هوشیاری چینی شۆڕشگێڕ لەلای ماركس بوونی هەیە: یەكەمیان بێ‌لایەن و جودایە، دووەمیان كەرتییەو بە یەكجاری نوقم بووە. بەڵام "دۆخی پڕۆلیتاری" دەتوانێت بە وردی ئەو خاڵە پێناسە بكات كە تێیدا گشتی بەكارهێنانی ژیری لەخۆیدا چەشنێكی پراكتیكی و كاریگەر وەردەگرێت، بەبێ‌ گەڕانەوە بۆ "تایبەتیانە" تایبەت بەكارهێنانی ژیری، تاوەكو ئەو دۆخەی كاری لەسەر دەكەین "بەشێكی دانەبڕاو بێت" لە پەیكەری كۆمەڵایەتی، سنورەكانی ڕاستەوخۆ بەرەو جیهانیبوون هەستاوە. لە بەرامبەردا، بەرتەسك كردنەوەی بیردۆزی ماركسیزم لەلایەن ستالینزمەوەو دانانی وەك خزمەتكارێكی حیزبی دەوڵەت، بێگومان بەرتەسك كردنەوەیەكی گشتی تایبەت بەكارهێنانی ژیرییە.
تەنها لەم نزیكبوونەوەیەدا، كە گشتایەتی "گشتی بەكارهێنانی ژیری" و ئەم دۆخە نوقمبووە خۆییە كۆدەكاتەوە، دەتوانێت "نەخشەیەكی ئاگایی" گونجاو دەربارەی ئەم دۆخەی تێیكەوتوین بخاتە پێش چاومان. وەك لینین دەڵێت: "دەبێ‌ ڕاستیەكان ئاشكرا بكەین" aussprechen was ist دەبێ‌ دان بەوەدا بنێین كە ئارەزوویەك هەیە.." چ جۆرە ئارەزوویەك؟ دەبێ‌ چ جۆرە ڕاستیەك ئاشكرا بكەین، ئەگەر بێین دۆخی ئەمڕۆی سەرمایەداریی جیهانی لەبەرچاو بگرین؟

سەرچاوە: سنە الاحلام الخگیرە/ سلافوی جیجیك/ ترجمە امیر زكی - The Year of Dreaming Dangerously/ Slavoj Žižek / Verso 2012


ئەم بابەتە 74 جار خوێندراوەتەوە