edward.jpg

ڕۆژهەڵاتناسی

سۆران عەزیز

مێژووی گوتار لەسەر ئەویتر بەڵگەی ناوێ‌. هەردەم مرۆڤەكان باوەڕیان وابووە لە هاوسێكانیان باشترن، لە تێكچوونی پەیوەندیش خەتاكەی هەر بۆ ئەويتر دەگەڕێته‌وه‌. ئەم كەمبوونەوە و دابەزینە دوو لایەنە تەواوكەرەی یەكتر: لەلایەك روانینی خۆمان بە سەرچاوەی بێهاوتا یان بەلای كەمی بە ئاسایی دادەنێین، لەولاشەوە، لەو بڕوایەداین ئەوانی دی بەرانبەر بەم روانینەی ئێمە لە خوارەوەن و كەمترن. كەواتە ئێمە كە وێنای ئەویتر دەكەین هەڵكەوتی لاوازی خۆمانی بەسەردا دەسەپێنین، لەم حاڵەتەدا ئەو لە یەك كاتدا وەك ئێمەیە و لە هەمان كات لە خوارەوەی ئێمەیە. پێش هەموو شتێك ئەوەی لە ئەویترمان سەندۆتەوە مافی ئەم جیابوونەیە: نە كەمتر لە خوارەوەی ئێمە نە باڵاتر لە ئێمە، بەڵكو وەك ئەویتر بە سادەیی. حوكمدان و سزادانی ئەویتر هاوتای مۆدێلێكی هەرەمی كۆمەڵایەتیە (بەربەرەكان كە دەتوێنرێنەوە"ئەسیمیلاسیۆن" دەبنە كۆیلە) نەك دیمۆكراسی و عەداڵەتخوازی: ئەوانیتر لە خوارەوەی ئێمەن چونكە ئێمە حوكمیان لەسەر دەدەین، لە باشترین حاڵەتدا بەو پێوەرانەی كە بۆ خۆمان بەكاریان دەهێنین.
گوتاری كۆیلەگەرایی، پاشان هی كۆلۆنیالی ( كە رۆژهەڵاتناسی نموونەیەكی روونی ئەمانەن) هەر تەنیا بە كاریگەری سادەی واقیعێكی ئابووری كۆمەڵایەتی سیاسی نیە، بەڵكو یەكێ‌ لە هێزە بەكێشەكانیەتی: بەشێكی سەرەكیشە نەك تەنیا وێناكەی. ئیدیۆلۆژی ئەو ئەستووندەیە كە وا دەكا گوتارەكان و كردەكان هاوكاری هێز بن لە نێوان خۆیان، رۆژهەڵاتناسیش بەشێك لەو چیرۆكە پێكدەهێنێ‌ كە باس لە چارەنووسی بە یەكگەیشتن و لێكرەتبوونی دەستەڵات و زانین دەگێڕێتەوە. ناپۆلیۆن پێش ئەوەی میسر داگیر بكا رۆژهەڵاناسەكان دەخوێنێتەوە، ئینجا یەكێ‌ لە ئەنجامە هەرە دیار و روونەكانی ئەم داگیركردن و هێرش كردنە، كارە مەزنەكانی فیلۆلۆژی و وەسفی میسرە. زانستی فرانسییەكان دەبێ‌ باش بووبێ‌، چونكە سوپای فرانسییەكان سەركەوتن، باڵادەستییان بە راستەقانی گەڕێندرا (هەر هیچ نەبێ‌ لەبەر چاوی خۆیان) چونكە شارستانی ئەوان باڵادەستە و زانستیشیان باشە. بە كەسێك بگوترێ‌ "من هەقیقەتی تۆ دەزانم" هەر تەنیا زانیاریم ناداتێ‌ لە بارەی سروشتی ناسینەكانم، بەڵكو لە نێوان ئێمە پەیوەندییەك بنیات دەنێ‌ كە تێیدا "من" باڵادەستم و "ئەویتر" ژێردەستە. تێگەیشتن لە یەك كاتدا هەر لەبەر هۆیەكی بەڵگەنەویستیش دوو مانا دەدا، "مانالێكدانەوە" و "گونجاندن" : تێگەیشتن بەم فۆرمە پاسیڤەی خۆی یان ئەگەر ئەكتیڤ بێ‌ وەك (نوێنەرایەتیكردن)، ناسینە كە هەردەم دەستەڵات دەداتە ئەو كەسەی كە بە ئارەزووی خۆی ئەویتر هەڵسووڕێنێ‌، گوتارناس بە كورتی وەك سەردار دێتە ناسین. لەلایەكەوە ئایە ئەمە رێككەوتە گوتارێكی رۆژهەڵاتناسی لە رۆژئاواوەوە هەیە بەڵام هیچ گوتارێكی رۆژئاواناسی لە رۆژهەڵات نیە، لەولاشەوە ئایە هەردەم رۆژئاوا باڵادەست بووە بەسەر رۆژهەڵاتدا ؟
كۆنسێپت یەكەمین چەكە بۆ رام كردن و سەرنوی كردنی ئەویتر، چونكە دەیگۆڕێ‌ دەیكاتە شت (لە كاتێكدا بابەتەكە خۆی لەوە كورت نابێتەوە ببێتە كۆنسێپت)، سنوورداركردنی "رۆژهەڵات" یان "عەرەب" وەك شت بۆ خۆی كردەیەكی توندوتیژییە. ئەم ئاماژەیە ئەمەندە مانای قورسە بە رادەیەك هیچ نرخێك ناهێڵێتەوە بۆ ئەو وتەیەی كە رەپێشی دەكەین و دەڵێ‌ "عەرەب تەمبەڵن" وتەیەكی رەگەزپەستانەیە، بەڵام كە دەڵێین "عەرەب كاركەرن" هەمان هەڵكەوتی هەیە، گرینگ ئەوەیە بەم چەشنە باسی عەرەب بكرێ‌. كار و كردەی زانایان لێرەوە ناوەڕۆكێكی سیاسی وەردەگرێ‌ كە خۆلادان لێی سەختە (هەمان شت راستە بە پلەی جیاواز بۆ هەموو زانینێكی مێژوویی)، سەرەنجام لەم روانگەیەوە بابەتی كتێبەكەی ئێدوارد سەعید دەبێتە سیاسەتی زانست. لێرەوە بە نۆرەی خۆشیەوە، رۆژهەڵاتناسیش خراوەتە ناو ئیلتیزامی تێكۆشینێك، بەڵام لیاقەت و شایانی ئەم ئیلتیزامە ئەوەیە پیشانمان بدا زانایان و پسپۆڕان لاوازتر خۆیان نەخستۆتە ناو ئیلتیزامی ئەم تێكۆشینە، هەر هیچ نەبێ‌ وەك ئەمڕۆ ئەوان لەو بڕوایەدان لەسەرەوەی هەموو ئیدیۆلژییەكن.
ئێمە تێگەیشتین ئەم كتێبە هەر تەنیا تۆژینەوە نیە لە بارەی مێژووی زانست یان هی ئەدەب بەڵكو لە بارەی رۆژەڤی گەرم و هەرە تازە و هاوبەشمانە، چونكە چارەنووسی ئێمە بەستراوەتەوە بە هی ئەوانیترەوە، هەروا پەیوەندی بە روانینی ئێمەشەوە هەیە كە لە سەر ئەوان هەمانە و ئەو شوێنە و پێگەیەی پێیان دەدەین. ئەم ئەوانەی "دەرەكی"یە لەلای ئێمەن، ئەمانە پێیان دەوترێ‌ "كرێكاری بێگانە"، یانیش لەودیو سنوورەكانی ئێمەن، بەڵام زۆر نزیك، پێیان دەگوترێ‌ "زلهێزی پتڕۆلی". كاتێ‌ كە ئێمە بە یاریدەی هەندێ‌ نوێنەری پەرلەمان یاسایەكی رەگەزپەرست دەردەكەین دژ بەو كارگەرانە، كاتێ‌ كە ئێمە هاوار دەكەین بەرانبەر بەو ئابڕووچوونەی گوایە نرخی بەنزین بەرزبۆتەوە، ئاگادار بین یان نا، بیزانین یان نەیزانین شوێنپێی گوتارە مەزنەكانی رۆژهەڵاتناسەكان دەگرینەبەر، ئینجا هەر زووش بەهانە و ئەرگیومەنتی بۆ دەدۆزینەوە. بەڵام تاقە جیاوازی (بەڵام ئەوە ئەم جیاوازیەیە كە ئەم ئابڕوچوونە دەیورووژێنێ‌ ؟) كە رۆژهەڵاتییەكان چیتر ئەو وێنەیە قبوڵ ناكەن كە ئێمە هەمانە لەسەر ئەوان، بێگومان بە دڵسۆزیش ئەو یارییەش ناكەن كە ئێمە هەردوولامان هاوبەشین و دانەری رێساكانین.
رۆژهەڵاتناسی چارەسەری هەموو ئەو پرسیارانەی پێ‌ نیە كە دەیكا. رۆژهەڵاتناسی "رۆژهەڵات" رەت دەكاتەوە، بەڵام پێمان ناڵێ‌ شارستانی ئیسلامی (یان میسری یان هیندی...هتد) هەندێ‌ خەسڵەتی نیە وەك شارستانی رۆژئاوا، (ئینجا ئەگەر هەبێ‌، كامەیە). رۆژهەڵاتناسی دژی ئەو تێگەیشتنەیە ئەویتر بتوێنێتەوە، دژی ئەو ئیمپریالیزمەیە كە لەلایەن زانستی دامەزراوەییەوە پەیڕەو كراوە، بەڵام پێمان ناڵێ‌ ئایە تێگەیشتنێكی دیكەی جیاواز هەیە كە تێیدا ئەویتر بچووك ناكرێتەوە و سەری نوی ناكرێ‌. رۆژهەڵاتناسی دژی لێنەبووردنی مرۆڤەكانە لە بەربەرەكان، بەڵام ئەوەشمان فێرناكا چۆن فرمانێكی ئەخلاقی وەك (تكایە لێبووردەبن ) ئاشت بكاتەوە لەگەڵ ناڕەزاییە مێژووییەكان:"مرۆڤەكان هەرگیز وانەبوونە" ئەو رێگایەكی دیكەی نوێی ئەخلاقی رەوانمان نیشان نادا، رێگایەك یۆتۆپیایی نەبێ‌.


ئەم بابەتە 306 جار خوێندراوەتەوە