viber_image_2021-12-10_02-19-05-346.jpg

نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی کوردی

 

نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی کوردی

بەپێی میتۆدی بایۆگرافی و ئۆتۆبایۆگرافی

 

سالار کەریم حسێن

پێشەكی

نووسینەوە و تۆمارکردنی‌ مێژووی ئەدەب، بە یەكێك لە هۆكارە گرنگەكانی پاراستن و مانەوەی میراتی ئەدەبی و ڕۆشنبیری دادەنرێت‌، بۆ ئەم كارەش هەر لەوكاتەوەی كە ئەم پرۆسەیە پەیدا بووە، چەندین ڕێگە و ڕێبازی جۆراوجۆر پەیڕەو کراوە، ئەوەی كه ‌پەیوەندی بە ئەدەبی كوردییەوە هەبێت، لای مێژوونووسانمانەوە چەند ڕێگەیەکی جۆراوجۆر و میتۆدی جیاواز گیراونەتەبەر، بەڵام هەوڵەکان کەم و سنووردارن. یەكێكیش لەو ڕێبازانەی‌ كه ‌زۆرترین كاری پێ كراوه ‌و لێكۆڵەران پشتیان پێ بەستووە، بریتی بووە له ‌مێژووی ژیانی شاعیران، كە دەتوانین بە میتۆدی بایۆگرافی ناوی بهێنین، لەم ڕێگەیەوە لێكۆڵەر ویستویەتی پەی به ‌زۆرلایەنی گرنگی میژوویی ئەدەبەكە ببات، ئەو هەوڵانەی كە لەلایەن نووسەرانمانەوە دراون زۆربەیان دەچنە ئەم خانەیەی میتۆدی نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی كوردییەوە، هاوشانی ئەوەش لێرەولەوێ میتۆدی ئۆتۆبایۆگرافیش پەیڕەوکراوە، کە دواتر دێینەسەر وردەکارییەکانی. ئەم لێكۆڵینەوەیە، هەوڵێكە بۆ ئاشنابوون و ناسینی ئەم میتۆدانە بۆ كاری زانستی و دەرخستنی لایەنە جۆراوجۆرەكانی.

 

هۆكاری لێكۆڵینەوەكە

هۆکاری سەرەکی نووسینی ئەم توێژینەوەیە، گرنگی و بەهای ئەم میتۆدانەیە بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەدەب، هەروەها ئەوەی كە تێبینیمان كرد، ئەوه ‌بوو كە هەر له ‌هەوڵە سەرەتاییەكانەوە هەتا ئێستا، بەزۆری لای كورد ئەم میتۆدانە بەكارهێنراون‌، بەتایبەتی میتۆدی بایۆگرافی، بەڵام ڕەچاوی جیاكردنەوەی جۆرەكانی ژیاننامه ‌و لایەنی زانستی نەكراوە وەك ئێمە لەم لێكۆڵینەوەیەدا لێی دواوین. خاڵێكی تری هاندەر بۆ ئەم بابەتەمان ئەوە بوو كە هێشتا پێویستیمان به ‌لێكۆڵینەوەی وردتر و فراوانتر هەیە لەم بوارەدا، چونكە كارەكان لەڕووی چەندێتی و چۆنیەتییەوە تائێستا له ‌ئاستی تموح و پێویستییەكانی بوارەكەدا نین.

 

سنووری لێكۆڵینەوەكە

بۆ ئەم لێكۆڵینەوەیە، وامان بەباشزانی كە هێڵەکانی کارکردن بەمیتۆدی ژیاننامە بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەدەب له ‌یەك جیابكەینەوە، هەوڵ بدەین پەردە لەسەر ئەو تێكەڵییه لادەین كە تا ئێستا به ‌كارەكانمانەوە هەیە و جارێكی تر به ‌وردەكاریی زیاترەوە لێی بڕوانین، بۆیە‌ هەردوو چەمكی (بایۆگرافی)، كە نووسینەوەی ژیانی كەسێكە به ‌پێنووسی كەسێكی تر، جیابكەینەوە لە (ئۆتۆبایۆگرافی)، كە ئەمەیان یادداشت و نووسینەوەی ژیانی خودیی كەسێكە لەلایەن خۆیەوە، هەروەها‌ كارەكەمان دابەش كردووە بەسەر ئەو دوو بەشە سەرەكییەدا، پاشان بە كورتی له ئەدەبی كوردیدا ڕوونمان كردووەتەوه ‌و بوارەكانیمان بەسەر ژانری (شیعر و پەخشان) و قۆناغی وەك كلاسیك و هاوچەرخدا دابەش كردووە. هەروەها بەجیا هەڵسەنگاندنمان بۆ هەر یەكێكیان كردووه و لایەنی باش و خراپیمان دەستنیشان كردووە، بەپێی بواری لێکۆڵینەوەکەیش هەوڵمان داوە به ‌چەند نموونەیەکی جۆراوجۆر بابەتەكە دەوڵەمەند بكەین.

 

بەشی یەكەم: میتۆدی بایۆگرافی و مێژووی ئەدەبی كوردی

بایۆگرافی: چەمك و سەرهەڵدان و گەشەسەندن

بایۆگرافیا یان ژیاننامە، بریتییە لە سەرگوزشتەی ژیان، كه ‌لەلایەن كەسێكی تری دەرەوەی ژیانەكەوە دەنووسرێتەوە، واتە تەرجەمەی ژیانی كەسێكە و کەسێکی تر دەینووسێتەوە، بۆیە دەكرێت (ئەو- نووسینەوە)یشی پێ بگوترێت، تێڕوانین و شیكردنەوە و لێكۆڵینەوەی ژیان و بەسەرهات و ڕووداوەكانی كەسێكی تایبەتە، لەناو فەرهەنگی زاراوە ئەدەبییەكاندا بە چەند جۆرێکی جیاواز پێناسە كراوە، بۆ نموونە: "بایۆگرافی ژانرێكی ئەدەبی كۆنە، بەشێوەیەكی لۆژیكی و كرنۆلۆژیكی (مێژوو) بەشێكە لە هیستۆریۆگرافی -زانستی-مێژوو"[1]، كەواتە بەپێی ئەم بۆچوونە بێت، جگە لەوەی كە وەك ژانری ئەدەبی هەژماركراوە، لە هەمان كاتیشدا ڕەهەندی مێژوویی هەیە، قۆناغبەندكردن و كرۆنۆلۆژیای ژیانە، بۆیە "جارێك بە مێژوو دادەنرێت و جارێكی تریش به ‌ئەدەب دادەنرێت و لە ئەدەب نزیك دەبێتەوە"[2].

لە زمانیشدا "بایۆگرافی بە واتای مێژووی ژیان، یان سەردەمێكی دیاریكراوی ژیانی كەسێك دێت، كه ‌بەهۆیەوە زانیاری جۆراوجۆر لەسەر ژیانی ئەو كەسە دەست بكەوێت، هەروەها بەشێوەیەكی فراوان ڕاڤەی ژیان و بەسەرهاتی بكرێت، كە دیوە نادیارەكانی ڕوون بكاتەوە و پەردە لەسەر ناڕوونی و تەمومژەكان هەڵ بداتەوە"[3]. لە كۆی ئەو پێناسانەوە دەگەینە ئەوەی كە بایۆگرافینووس، باس لە ژیانی خۆی ناكات، بەڵكو ئەرکی سەرنجدان و نووسینەوەی ژیانی كەسێكی تره.

سەبارەت به ‌مێژووی بایۆگرافی لە جیهاندا، بێگومان وەك زانست و میتۆدێكی ڕێكخراو لە قاڵب و چوارچێوەیەكی ئەكادیمیدا، مێژوویەكی دوورودرێژی نییە، هوتچینسۆن پێی وایە "لەگەڵ هاتنی سەدەی هەژدەیەمدا هونەری ژیاننامە بووە بە فۆرمێكی ئەدەبی، كه ‌ئەویش لەسەر دەستی (سامۆئێل جۆنسۆن) كە لە كتێبی ژیاننامەی شاعیرانی ئینگلیز ١٧٧٩- ١٨١٧دا، وەك هەنگاوێكی ئەكادیمی و زانستی بۆ یەكەم جار تیشكی خستە سەر بایۆگرافی و كردی بە ڕێگەیەك بۆ لێكۆڵینەوەی مێژووی ئەدەبی و ژیانی شاعیران و ناوداران بەشێوەیەكی نیمچە زانستی و بەرنامەڕێژكراو، دواتریش لە ساڵی (١٧٩١ز)دا ژیانی خودی (سامۆئێل جۆنسۆن)یش لەلایەن (جیمس بوزوێل)ەوە نووسرایەوە"[4]‌، بەڵام وەك ڕەگوڕیشە و بنەماكانی ژیاننامە لە فۆرمە سادە و ساكارەكەیدا بە دوور لە میتۆدی زانستی و ئەكادیمی، مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە، هەر لەو بارەیەوە هوتچینسۆن سەرەتاكانی بایۆگرافی دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی یۆنانییەكان و ئاماژە بە هەر یەک لە: زینەفۆن، پلۆتارك، تاكیتۆس دەدات[5].

لەو سەردەمانەی یۆناندا بایۆگرافی وەك زۆربەی بوارە فەرهەنگی و مەعریفییەكانی تر هەبووە، بەڵام نەبووەتە ژانر یان بەشێكی سەربەخۆی ئەوتۆ كه ‌خاوەنی تایبەتمەندی و ڕێسا و یاسای تایبەت بەخۆی بێت و تیشكی وای نەخراوەتە سەر، بەڵكو زیاتر لە شێوەی گێڕانەوەی ژیانی قارەمان و پاشا كۆنەكاندا بووە، بەڵام سەرەتایەكی باش و ڕەگوڕیشە و بنەچەیەكی گرنگ بووە بۆ قۆناغەكانی دواتر، "لەو سەردەمانەدا پلوتارك لە سەدەی یەكەمی زایندا، لە كتێبێكدا باس لە ژیانی بیست و سێ كەسی یۆنانی دەكات، ئەمەیش هەنگاوێكی سەرەتایی و گرنگ بوو بۆ پێكەوەبەستنی ژیاننامە و مێژوو"[6].

پاشان لە سەدەكانی ناوەڕاستدا ژیاننامە ڕەهەندێكی ئایینی و مەزهەبی وەرگرت، كە پێداگری له ‌چاكەكاری و باسكردن بوو لە ژیانی ڕاهیب و قەشە گەورەكانی ئایینی مەسیحی، لەم ژیاننامانەدا زیاتر جەختكردن و تیشك خستنەسەر بیروباوەڕ و ئاكارە ئایینی و پیرۆزییەكان بوو، نەك تایبەتمەندی و وردەكاری ژیانی كەسی، لەوانە ژیاننامەی (شارلمان) كە ئینهاردی ڕاهیب نووسیویەتی[7]. هەروەها ‌ژیاننامەی (سانت كوسبێرت)[8] و چەندانی تری هاوشێوەی ئەمان، بەڵام وەك پێشتر ئاماژەمان پێدا لە سەردەمی ڕێنیسانس و سەدەكانی دواترەوە، ئەم زانستە هەنگاوی گەورەی ناوە و بەخێرایی بەرەوپێش چووە و به ‌سەرهەڵدانی سەردەمی ڕۆمانتیك و دواتر هاتنی سەدەی بیستەم، قاڵب و چوارچێوە و ستانداردی تایبەتی بەخۆوە بینی و بوو بە ژانر و بەشێكی سەربەخۆی خاوەن ڕێسا و بنەما. لەم سەردەمە نوێیەدا جگە لە زۆر‌یی بەرهەمەكان لەڕووی چەندێتییەوە، لە هەمان كاتدا لەڕووی چۆنیەتییەوە تەكانێكی گەورە و بەرەوپێشچوونێكی زانستی هەمەلایەنەی بەخۆوە بینی. بایۆگرافیی نوێ تەنها لەسەر چیرۆكی ژیان و بەسەرهات و سەرگوزشتەی كەسی باسكراو ناوەستێت، بەڵكو ژیاننامەنووس بەقووڵی ڕۆدەچێتە نێو كایە جۆراوجۆرەكانی كەسی باسكراو، لە هزر و بیروبۆچوون و هەست و سۆز و ئایدیا و جیهانبینی كەسەكە دەكۆڵێتەوە و هێڵە جۆراوجۆرەكانی ئایدیۆلۆژی و كەسایەتی و بواری سیاسیش دەگرێتەوە، ئەمەیش دەمانبات بەلای سودەكانی بایۆگرافیدا كە دواتر لێیان دەدوێین.

سەبارەت بە تۆماركردنی مێژووی ئەدەبی كوردی بەپێی ئەم میتۆ‌دە‌، دەتوانین بڵێین مێژوویەكی كۆنی نییە و سەرەتاكانی بایۆگرافی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی بیستەم، كە لە هەمان كاتدا سەرەتای هەوڵدانی نووسینەوە و تۆمارکردنی مێژووی ئەدەبی كوردیش لێرەوە دەست پێ دەكات و به ‌شێوەی سادە و ساكار هەنگاوە سەرەتاییەكانی دەستی پێ كرد، "یەكەم هەوڵ دەگەڕێتەوە بۆ ئەمین فەیزی، كه ‌كتێبی (ئەنجومەنی ئەدیبانی كورد)ی لە ساڵی ١٩١٩دا نووسی، پاشان عەلی كەمال باپیر كتێبی گوڵدەستەی شوعەرای هاوعەسرم - ١٩٣٩ و (شاعیرە ناو ونبوەكانی كورد)ی نووسی، دواتر هەوڵەكانی ڕەفیق حیلمی و عەلادین سەجادی دێن."[9]، كه ‌ئەمانە سەرجەمیان هەوڵن بۆ نووسینەوەی ژیان و بەرهەمی شیعری چەند شاعیرێك، وەك هەنگاوی سەرەتایی كاری باشن، بەڵام بە پێوەری زانستی و ستانداردی ئەكادیمی و ڕێكخراو نەنووسراون، "دواتریش هەوڵەكانی سدیق بۆرەكەیی و د. مارف خەزنەدار و د. عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ"[10] دێن كه ‌ئەمانە، بەتایبەتی ئەو دوانەی دوایی، زیاتر بنەمای مەنهەجیەت و ئەكادیمیبوونیان پێوە دەبینرێت.

 

هەڵسەنگاندنی بایۆگرافی لە نووسینەوەی میژووی

ئەدەبدابێگومان گرتنەبەری هەر میكانیزم و میتۆدێك لە نووسینەوەی میژووی ئەدەبدا، دەكرێ هەردوو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی هەبێت، بەپێی ئەوەی كه ‌هیچ میتۆدێك لە باریدا نییە كە بەتەواوی هەموو لایەنەكانی میژووی ئەدەب ڕوون بكاتەوە و مافی تەواوی پێ بدات، چونكە سروشتی هەر میتۆدێك وایە كە گشتگیری و فراوانی بێسنووری نییە و ناتوانێت هەموو نادیارەكان ڕوون بكاتەوە و هەموو نەگوتراوەكان بڵێت، بەڵام دەكرێت لەناو میتۆدەكانی نووسینەوەی مێژووی ئەدەبدا، یەكێكیان لەوانی تر گونجاوتر بێت و بڕێكی زیاتر لە ڕاستی و واقیعەوە نزیك بێت، ئەوەیش دیاردەیەكی ئاساییە و دەگەڕێتەوە هەم بۆ سروشتی نووسینەوەی مێژووی ئەدەب، هەم بۆ تایبەتمەندی خودی میتۆدەكەش، ‌ئێمە لەم بابەتەدا دەمانەوێت تیشك بخەینە سەر هەردوو لایەن لە نووسینەوەی میژووی ئەدەبدا بەگشتی و خاڵی بەهێز و ئەرێنی دەستنیشان بكەین، لە بەرامبەریشدا لایەنی نێگەتیڤی لە بەكارهێنانی میتۆدی بایۆگرافی بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەدەب بخەینەڕوو.

 

 یەكەم: لایەنی ئەرێنیی میتۆدی بایۆگرافی

كاتێك كە بایۆگرافیای نووسەر یان داهێنەرێك دەنووسرێتەوە، خوێنەر بە ئاسانی دەتوانێت لە كۆمەڵێك ڕاستی و ڕووداوی ژیانی ئەو كەسە تێبگات، لەبارەی ساڵ و سەردەمی ژیان و لەدایكبوون و مردنی، "ڕوئیای ئەو بۆ ئەدەب و هونەر و لە ڕوانگەی هونەری ئەو باشتر تێدەگەیت، خوێندنەوەكانی، گەڕان و سوڕانی بەناو جیهان و ئەو شوێنانەی بینیونی، ئەو دیمەن و سەفەرانەی بینیونی و كردوونی، ئەو كەسانەی لەگەڵیان ژیاوە، ئەوانەی شت دەزانن لە بارەیەوە و لێی نزیك بوون، ئەو كاریگەرییەی لەو ناوەندە كۆمەڵایەتییەی لێی گەورەبووە و ژیاوە و لەسەری دروست بووە... هتد"[11]. بێگومان ئەم زانیارییە هەمەچەشنانەش دەچنەوە ناو مێژووی ئەدەبەوە و دەبن بە كۆكەرەوەی زۆر لایەنی تری مێژووی ئەدەب، چونكە لەلایەك ئەمانە دەبن بە ڕوونكەرەوەی قۆناغ و سەردەمی ئەدەبی و هەر شاعیرێك بەپێی ئەو تایبەتمەندیانەی كه ‌وەریدەگرێت هەم لەڕەوتی گەشەسەندنی مێژوویی و سەردەم، هەم لە قوتابخانە و ڕێبازی ئەدەبیشەوە نزیكی دەكاتەوە، چونكە وەك ئاماژەمان پێدا، لەلایەكەوە ساڵ و سەردەم لەخۆدەگرێت، لەلایەكی تریشەوە ناوەڕۆك و جیهانی ناوەوەی شاعیر، بەلای ڕێبازی ئەدەبی و فیكری شاعیردا دەڕوات، بەم شیوەیەش سنووری زۆربەی بوارەكانی مێژووی‌ ئەدەبەكە لەیەك نزیك دەبنەوە و ئەنجامێكی تاڕادەیەك باش دەدات بە خوێنەر.

هەروەها بەهۆی بایۆگرافی شاعیران و نووسەرانەوە ئاستی داهێنانی تاكەكەسی ڕوون دەبێتەوە، بەو چەمکەی كه ‌لەزانستی سایکۆلۆژیای بەهرەمەندیدا پێی دەگوترێت جیاوازی تاكەكەسی (الفروق الفردیة)، ئەمەش هەموو بوارەكانی داهێنان و ئاستی مەعریفی و چالاكی تاك پیشان دەدات، چونكە گومانی تێدا نییە كە هەرچەندە شەقڵ و سیمای ئەدەبی بەپێی سەردەمەكان و جۆری ئەدەبەكە تا ڕادەیەك چوونیەك و نزیكن لەیەكەوە، بەڵام لەناو خودی ئەو چوونیەكیەشدا ئاستی داهێنان و تایبەتمەندی ئەدەبیی شاعیرێك بۆ شاعیرێكی تر جیاوازە، بۆ نموونە: هەرچەندە (نالی) و (سالم) لە هەمان قۆناغی مێژوویی و جۆری ئەدەبیدا بوون و زۆر سیما و شەقڵی هاوبەش لەنێوانیاندا هەبووە‌، بەڵام ئاستی داهێنان و ئەدەبیەتی دەقەکانیان جیاوازە، هەروەها جۆری دید و بۆچوون و تێڕوانینیان بۆ هەندێک بابەت چوونیەك نەبووە، كە ئەمەش لە دەقەكانیاندا ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە لە ڕێگەی بایۆگرافیاوە جیاوازییەكان ڕوون دەبنەوە.

خاڵێكی تری ئەرێنیی میتۆدی بایۆگرافی ئەوەیە، كە بەپێی ئەم ڕێبازە شاعیرانی هەموو دیالێكت و شێوەزارەكان و سەرجەم ناوچە و دەڤەرە جیاجیاكانی كوردستان بەبێ جیاوازی دەخرێنە ژێر وردبینیی لێكۆڵینەوە و دیراسەكردنەوە، ئەمەیش دەبێتە هۆی دروستبوون و پاراستنی یەكڕیزی و یەکێتی نەتەوەیی، چونكە ئەم تێكەڵكردنەی شاعیرانی زارە جیاوازەكان هەستیاریی ناوچەگەری و زارچێتی ناهێڵێت و كۆی شاعیرانی لەیەك جیاواز لەڕووی ناوچە و زار و دیالێكتەوە لە بۆتەی مێژوویەكی ئەدەبی یەكگرتوودا كۆدەكاتەوە و جەمسەربەندی ناهێڵێت.

هەر لە ڕووی كاتیشەوە ئەمە ئیجابیاتی خۆی هەیە، چونكە ئەگەر بە میتۆدی بایۆگرافی لە مێژووی ئەدەب بكۆڵرێتەوە، بابەتی ساڵ و سەردەم و قۆناغبەندیی زەمەنی ڕۆڵی ئەوتۆی نامێنێت و ناكرێتە پێوەر بۆ مێژووی ئەدەب، بەڵكو هەر شاعیر و داهێنەر و ئەدیبێك، زادەی هەر سەردەمێك بێت، تێكەڵ دەبێتەوە لەگەڵ ئەوانی سەردەمەكانی تردا. ئەمەیش هێڵێكی تایبەتی ئیشكردن فەراهەم دەكات كە ساڵ و سەردەم نابنە لەمپەر و كۆسپ لەبەردەم توێژەردا.

 

 دووەم: لایەنی نەرێنی میتۆدی بایۆگرافی

بێگومان ئەم میتۆدەش وەك سەرجەم میتۆد و كایە ڕۆشنبیری و ئەدەبییەكانی تر بەدەر نییە لە خاڵی لاواز و كەموكورتی، كه دەتوانین لە چەند خاڵێكدا كورتیان بكەینەوە:

١- لە ئەدەبیاتی كۆنی هەندێک لە گەلان و لەناو ئەوانیشدا بەتایبەتتر لای كورد، هەتا سەدەی بیستەم، زۆر جار زانیاری ڕاست و دروست لەبارەی ژیان و بەسەرهاتی شاعیرانەوە لەبەر دەستدا نەبوون، یان ئەگەر هەشبووبن زۆر كەم و سنووردار و تا ڕادەیەكیش لەژێر پرسیاردان، كە ئایا تا چەند لەڕاستییەوە نزیكن؟ واتە مۆتەكەی گومان و دوودڵی لەم بوارەدا زاڵە، ئەمەیش كۆسپێكی بەردەم مێژوونووسی ئەدەبە و خاڵێكی بێهێزیشە بۆ كۆی ژیاننامەكە، چونكە "كاری مێژوو ئەوەیە كه ‌تا ئەو ڕادەیەی پێی دەكرێت، هەوڵ بدات گومان بڕەوێنێتەوە و بەڵگە و فاكتی گومان هەڵنەگر بدات بەدەستەوە"[12].

٢- مێژوونووسی ئەدەب بەپێی سروشتی كارەكەی، پێویستە زۆر وردەكاربێت و بەشێوەیەكی بابەتیانە لێكۆڵینەوەكانی ئەنجام بدات، بە پێچەوانەی ڕەخنەگری ئەدەبی، كە ئەمیان ئەگەر میزاج و سەلیقەی كەسیی خۆیشی تێكەڵ بكات گرفت دروست ناكات، بەڵام مێژوونووسی ئەدەب پێویستە بە بێلایەنی ‌و بابەتیانە مێژووەكە بنووسێتەوە و لایەنگری و حەز و مەیل و میزاجی خۆی بە هیچ شێوەیەك تێكەڵ بە كارەكەی نەكات، بەڵام هەموو کات ئەمە بەتەواوەتی جێبەجێ ناكرێت، هەندێک جار مێژوونووس بەمەبەست بێت یان بێ مەبەست، بە جۆرێك لە جۆرەكان لە میتۆدی كاركردن دوور دەكەوێتەوە، بۆ نموونە هەندێک جار مێژوونووس ئەم ‌كارە بەمەبەستی دڵسۆزی و خزمەتكردن ئەنجام دەدات، بۆیە لە سنووری خۆی زیاتر لەبارەی ژیان و تایبەتمەندییە كەسییەكانی شاعیرێکەوە دەنووسێت، ئەمەش زۆر بە ڕوونی هەستی پێ دەکرێت و دەبێتە خاڵێکی لاواز بە کارەکەیەوە.

خاڵێكی تر ئەوەیە كاتێك كە بابەتێك لەگەڵ ئایدیۆلۆژیا و بۆچوونی تایبەتی لێكۆڵەردا ناگونجێت و لە ژیان و بەرهەمی شاعیردا هەیە، ئەو كاتە ئەم دێت یان ڕاڤە و لێكدانەوەی پێچەوانەی بۆ دەكات، یاخود بە مۆنتاجکردن و ‌قرتاندن و لابردنی چەند شیعرێك دەیەوێت دیوێكی تری شاعیر بشارێتەوە. لە نموونەی ئەم جۆرە لە سەردەمی نوێدا، دەتوانین ئاماژە بە كۆكردنەوە و ساغكردنەوەی ژیان و بەرهەمەكانی (حەمدی) بكەین، كە لە ساڵانی حەفتاكاندا لەلایەن خوالێخۆشبوو (جەمال محەمەد محەمەد ئەمین)ەوە ئەنجام درابوو، بەڵام ناوبراو چەند شیعرێكی لێ دەركردبوو. هەرچەندە دواتر لەژێر فشاری ڕەخنە و گلەیی خانەوادەی حەمدی و هەندێک لە نووسەراندا، هەمان كەس واتە (جەمال محەمەد) لە پاشكۆی ڕۆژنامەی عێراق،‌ ژمارە (٤٨)ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٨٢دا، دوو چوارینەی بڵاونەكراوەی (حەمدی) بڵاوكردووەتە‌وە و کردوویەتی بە بۆنەیەك بۆ ڕاستكردنەوەی ئەو هەڵەیەی كە پێشتر كردبووی و ڕوونكردنەوەیشی لەبارەی دەقەكەوە بڵاوكردووەتەوە "بە وردی باسی ئەوەی كردووە كە حەمدی لە ماوەی ژیانیدا له ‌ئێران سەر بە تەریقەتی قادری بووە"[13]. ڕەنگە هۆكارێك بۆ ئەم كارەی نووسەر ئەوە بووبێت كە (جەمال محەمەد) نزیک بووە لە ‌ڕێبازی نەقشبەندییەوە، ئەمەش كاریگەری لەسەر بابەتیبوونی كارەكەی كردبێت، چونكە هەموومان دەزانین كە هەردوو ڕێبازی (نەقشبەندی) و (قادری) هەر لە كۆنەوە لە ناوچەکەدا لە جۆرێک ململانێی بەردەوامدا بوون.

خاڵێكی تری هەمان بابەت، ڕەنگە ئەو كەسانەی كه ‌نەوەی شاعیرێكن و پاش چەندین ساڵ لە مردنی ئەو شاعیرە خۆیان بەڵگەنامە و دۆكومێنت و ژیانی شاعیرەكە ئامادە دەكەن، هەندێك جار زیادەڕەوییەك بكەن لە زۆر بواری پۆزەتیڤی ژیانی شاعیردا، بە پێچەوانەشەوە خاڵە لاواز و نەرێنییەكانی ژێرلێو بخەن و باسی نەكەن. بۆ نموونە لە ژیانی شاعیرێکی ناوداری سەدەی بیستەمدا ئەم خاڵە بەدی دەكرێت (کە بەهۆی کۆمەڵێک فاکتەرەوە لێرەدا بە پێویستی نازانین ناوی شاعیرەکە بهێنین)، كە خانەوادەكەی باس لەو ناتەبایی و گرژییە ناکەن کە ناوبەناو لەگەڵ شێخ مەحمودی نەمردا هەیبووە، کە هەندێک جار تا ئاستی مەترسیداری ئەوتۆ هەنگاوی ناوە کە بگاتە ڕادەی هاوکاریکردنی ئینگلیزەکان دژی شێخ مەحمود، ئەمەش بە ڕوونی لە سەرچاوە مێژووییەکاندا ئاماژەی پێ دراوە، بەڵکو لە باسی ژیانی ئەم شاعیرەدا تەنها باسی ئەوە کراوە كە ناوبراو زۆر دۆست و خۆشەویستی شێخ مەحمود بووە و ئەو ناتەباییەی کە هەندێک جار هەبووە لەنێوانیاندا، تەنیا وردە گلەیی و ڕەخنە بووە. خۆی لە بنچینەدا ئەمەی دواییشیان ڕاستی تێدایە، واتە ئەم شاعیرە و شێخ مەحمود دۆست و خۆشەویستی یەکتری بوون، هەر گرژییەکیش لەنێوانیاندا هەبووبێت، هۆکارەکەی بە ڕێژەی جیاواز بۆ هەردوولایان گەڕاوەتەوە و تەنها کەسێکیان بەرپرسی ڕەها نەبوون لەو دۆخە، چونکە شێخی نەمریش بێ هەڵە و کەموکورتی نەبووە، بەڵام ئەگەر لێکۆڵەر و ئامادەکارانی دیوانی ناوبراو بە بێلایەنی و پرۆفیشناڵانە کارەکەیان بکردایە، دەبووایە هەموو دیوەکانی ڕووداوەکانیان تۆمار کردایە. ئەمەیش دەمانباتەوە بۆ ئەو خاڵەی كە مێژووی ئەدەب به ‌زانست دادەنرێت "مێژوونووسی ئەدەب ڕەفتار لەگەڵ ڕووداو و دۆكومێنت و كاری ئەدەبیدا دەكات و ڕێكیان دەخات و ساغیان دەكاتەوە و لە پەیوەندی نێوانیان دەكۆڵێتەوە"[14]، بۆیە ناكرێت میزاج و لایەنگری و سۆز و عاتیفەی خزمایەتی تێكەڵ بە زانست بكرێت و لادان لەمە كەموكورتی و ناتەواوی بۆ لێكۆڵینەوەكە دروست دەكات.

٣- كێشەیەكی تری بایۆگرافی كه ‌زۆر جار نووسەران پێوەی گیرۆدە دەبن، بریتییە لە بەهەڵەداچوونی لێكۆڵەر سەبارەت بەو دەقانەی كە پشتیان پێ دەبەستێت و دەیانكات بە بەڵگەیەك بۆ سەلماندن و پشتڕاستكردنەوەی بیروڕاكانی. واتە ئەو كاتانەی كە مێژوونووسی ئەدەبی بە میتۆدی سوودوەرگرتن لە دەقی شاعیر، دەیەوێت چەند ڕاستییەكی دەست بكەوێت، چونكە مەرج نییە شاعیر لەو دەقەدا مەبەستی خودی خۆی بووبێت، بەڵكو زۆر جار دەقەكان دەمامكدارن و شاعیر خودی خۆی ون دەكات، تەعبیر لە موعانات و ئازار و هەست و سۆزی ئەوانی تر دەكات نەك خۆی. جگە لەوەیش هەندێك جار شاعیر ناوێك لە دەقەكەیدا زۆر دووبارە دەكاتەوە وەك مەعشوق، كە بە هیچ پێوانە و پێوەرێك ساغ نەبووەتەوە ئایا ئەو كەسە لەڕاستی و واقیعدا هەبووە و هەیە، یان زادەی خەیاڵی شاعیرانەیە و شاعیر دەیكات بە كەرەستەی ئەفراندنی دەقی ئەدەبی. بۆ نموونە: وەك (حەبیبە) لای نالی کە دیالێکتێکی جیاوازی بەدوای خۆیدا دروست کردووە. كەواتە خوێندنەوەی سایكۆلۆژی بۆ زانستی مێژووی ئەدەب زۆر جار لە ڕاستییەكان دوورمان دەخەنەوە و خزمەت بە بوارەكە ناكەن. هەر لەم بارەیەوە لایەنێكی گرنگ هەیە كە ناكرێت فەرامۆشی بكەین و ئاماژەی بۆ نەكەین، ئەویش بریتییە له ‌شپرزەیی و پەلەپەلی لێكۆڵەر لەبارەی تێگەیشتن لەو دەقانەی كه ‌دەیانكات بە بەڵگە و دەیەوێت لەو ڕێگەیەوە ژیانی شاعیر بناسێنێت، بۆیە زۆر جار دەبینین لێكۆڵەر وردبین نییە و بە سەرنجدانێكی خێرا و سەرپێیی لە پارچە شیعرێك، یەكسەر بابەتی چارەنووسساز و گەورەی وەك مەسەلەی بیروباوەڕ و ئایدیا و فەلسەفەی ژیان لای شاعیر یەكلایی دەكاتەوە، وەك ئەوەی كە (نالی) به (‌قەدەری و ئاراستەی موسەیەر) لەقەڵەم بدرێت[15]، یاخود قانع به ‌چەپ و شیوعی بزانرێت. هەرچەندە ئەمانە بابەتی گرنگ و قووڵن و ڕەنگە ئەو لێكدانەوانە بڕێك لە ڕاستییان تێدا بێت، بەڵام ڕوونكردنەوە و خستنەڕوویان كاتی زۆرتر و ڕاڤە و لێكدانەوەی ڕەخنەگرانەی فراوانیان دەوێت و بۆ یەكلابوونەوەیان وا باشترە مێژوونووسی ئەدەب وردبینتر بێت و بە ڕوانینی سەرپێیی و ڕووكەش بڕیاری كۆتاییان لەسەر نەدات‌.

 

سێیەم: پراكتیزەكردنی بایۆگرافی لە نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی كوردیدا

بەپێی ئەو ئەنجامانەی كه ‌پێناسەكانی بایۆگرافی لە سەرەتای ئەم بەشەدا دەماندەنێ، کە بایۆگرافی بریتییە لە نووسینەوەی ژیانی كەسێك لەلایەن كەسێكی ترەوە، كەواتە نووسەری بایۆگرافی دەشێت لە ڕووی زەمەنییەوە بكەوێتە دوای ئەو كەسەی كە باس دەكرێت، بۆیە مەرج نییە لایەنەكانی ژیانی كەسی باسكراو ڕوون و ئاشكرابن، بەڵكو زۆربەی جار تاریكی و نادیاری لە ژیان و بەرهەمیاندا هەیە، بۆیە ئەركی مێژوونووسی ئەدەب ئاسان نییە، پێویستی بە هەوڵ و كۆشش و بەدواداچوونی فراوان و قووڵ هەیە. بۆ ئەم مەبەستەش چەندین میكانیزم و ڕێگەی جۆراوجۆر هەن كە دەكرێت لێكۆڵەر سوودیان لێ ببینێت بەپێی پێویست و سروشتی كارەكەی، بۆ ئەوەی بە ڕاستترین و بێ کەموكورتترین شێوە بەرهەمەكەی بخاتە بەردەست، ئێمە لێرەدا بە كورتی لەو بارەیەوە ئاماژە بە چەند میكانیزمێك دەدەین:

١- گەڕان بەدوای بەڵگەنامە و دۆكومێنت و ڕێكخستنیان و ساغكردنەوەی ڕاست و درووستییان.

٢- سوودوەرگرتن لە خودی دەق و بەرهەمە شیعرییەكانی شاعیر و ڕۆچوون بەناو قووڵایی دەلالی و واتاكانیاندا.

٣- ئاڵوگۆڕی نامە و شیعر لەنێوان شاعیراندا.

لێرە بەدواوە هەوڵ دەدەین لەسەر هەریەكە لەو سێ خاڵە بدوێین.

 

یەكەم: لە ڕێگەی بەڵگەنامە و دۆكومێنتەوە

بەگشتی ئەمە باوترین جۆر و ڕێگەیە له ‌نووسینەوەی مێژووی ئەدەب بەپێی میتۆدی بایۆگرافی كە هەر لە سەردەمە كۆنەكانەوە پەیڕەو كراوە وەك پێشتر لێی دواین، لەم ڕێگەیەدا شاعیر دەگەڕێت چ‌ لە بەڵگەنامە فەرمییەكانی وەك تۆماری لەدایكبوون، وەفاتنامە، هاوسەرگیری[16]، كڕین و فرۆشتنی موڵک و زەوی و زار و تاپۆ، ئیجازەی مەلایەتی، خزمەتی سەربازی... هتد، یان لە دەستنووس و ئەو جۆرە دۆكومێنتانەوە بێت، كە ئەمانەش بۆ ‌شاعیرانی كورد كارێكی زۆر ئەستەم و دەگمەنن، چونكە بەدرێژایی سەدەكانی ڕابردوو، كوردستان هەمیشە لەباری ناهەمواری ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتیدا بووە و خاوەنی قەوارەی سیاسی خۆی نەبووه. جگە لەو چەند میرنشینە لۆكاڵیانەی كە بەشێوەی نادەستوری و لەسەر بنەمای خێڵەكی و عەشایری هەڕەمەكی كاروباریان بردووە بەڕێوە، كە خاوەنی هیچ دەستور و بنەمایەكی یاسایی نەبوون و ئەرشیف و دۆكومێنتێكی ئەوتۆی نووسراویان لەپاش بەجێ نەماوە. ئەگەر هەندێک دەستنووس و بەڵگەش هەبووبن، ئەوا بەهۆی داگیرکاری کوردستان لەلایەن دوژمنانەوە بە مەبەست لەناوبراون، یان بەهۆی هەستنەکردن بە گرنگی و بەهای مێژووییان لەلایەن خەڵکی کوردستان لەلایەک و ناسەقامگیری دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان لەلایەکی ترەوە، فەرامۆش کراون و نەپارێزراون.

لێرەوە دەبینین‌ مێژوونووسی ئەدەب دووچاری گرفت دەبێت، كەمی زانیاری كارەكەی هەژار دەكات، چونكە دەبێت ئەو جیهانێكی جیاواز دروست بكات و ڕابردوو لە ئێستادا ئامادەبكاتەوە و لە سیاقی سەردەمە كۆنەكانەوە لێكۆڵینەوە بكات. واتە هەڵسەنگاندن و لێكۆڵینەوەی بەپێی كات و سەردەمی خودی شاعیر و بەرهەمەكەیەتی، نەك ئێستا، ئەمانەش تێكڕا دەبنە هۆی دروستبوونی گومان و بێ متمانەیی خوێنەر بەرامبەر بە مێژووی ئەدەبەكە. هەر لەم ڕووەیشەوە دەبینین جاری وا هەیە لەسەر ساڵی لەدایكبوون یان مردنی شاعیرێكی دیاریكراو چەندین ڕاوبۆچوونی جیاواز دێنە پێشەوە‌، ڕەنگە دواجار هیچیان ڕاست نەبن، یاخود باسكردن لە جۆری ژیان و سەفەر و بەسەرهاتەكانی شاعیر، دیسان پێویستی بە ساغکردنەوەی لایەنی مێژوویی ڕاست و دروست هەیە. هەروەها هەلومەرجی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری ئەو سەردەمانە و گەڕان بەدوای بەڵگە و دۆكومێنت بۆ پشتڕاستكردنەوەی نووسینەكەی، ئەگەر لەم بوارەدا ئاستەنگی بۆ دروست ببێت و وەك پێویست كەرەستەی دەست نەكەوێت، ئەوا ناچارە پەنا ببات بۆ میتۆدی تر كە دواتر باسیان لێوە دەكەین.

 

دووەم: سوودوەرگرتن لە دەقی شاعیران و ڕۆچوون بەناو قووڵایی واتاییاندا

ئەمەش ڕێگەیەكە لێكۆڵەر دەیگرێتەبەر، كە تیایدا سوود لە بەرهەمی كەسی باسكراو وەردەگرێت كە بەزۆری شیعر دەگرێتەوە و لێكۆڵەر بە وردبوونەوە و شۆڕبوونەوە بە قووڵایی دەقەكاندا بڕێك بیرۆكە و زانیاری لەلا گەڵاڵە دەبێت، چونكە كە باس لە بەكارهێنانی بەرهەمی كەسی باسكراو دەكەین بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەدەب، پێش هەموو شتێك خەیاڵ و زیهنمان بەلای ئەوەدا دەچێت كە هەر نووسینێكی ئەدەبی خاوەنێكی هەیە كە نووسەرەكەیەتی، چونكە دەقی ئەدەبی كەرەستەیەكی ماددی نییە و لە كارگەیەكدا بەرهەم هێنرابێت، بەڵكو نووسەر مرۆڤە و خاوەنی هەست و سۆز و تایبەتمەندی ژیانی خودی و كەسیی خۆیەتی. زۆر كارێكی ئاساییە ئەگەر بڕیك لە تایبەتمەندییەكانی ژیانی خۆی و سێبەری كەسیی و خودیی نووسەر لەناو دەقەكەیدا ڕەنگ بداتەوە، چونكە بەپێی ئەو تیۆرییەی كە پێی وایە ئەدەب ئاوێنەی ژیانە، بێگومان دەشێت لە ئاوێنەكەدا ئەندازەیەك لە ڕاستی و حەقیقەت بدۆزرێتەوە، هەرچەندە لە دیدی بونیادگەری و فۆرمالیزم و تیۆرداڕێژەرانی چەمکی (مەرگی نووسەر) و هتد...، لە تیۆرە نوێیەكانی ڕەخنەدا، خودی نووسەر پشتگوێ خراوە و ڕۆڵ و ئەركی ئەو لەو شوێنەدا كۆتایی دێت، كە دەق دەست پێ دەكات یاخود لەدایك دەبێت. بەو پێیەش بێت "ڕۆڵی بایۆگرافی و دەوروبەری كۆمەڵایەتی و لایەنی دەروونی و سەرجەم بابەتەكانی دەرەوەی دەق ڕەت دەكرێتەوە و گرنگی و بایەخی پێ نادرێت و هیچ ڕۆڵێكی بۆ ناهێڵدرێتەوە"[17]، بەڵام ئەم بۆچوونە هەر زوو ڕووبەڕووی ڕەخنە و بەرەنگاربوونەوە هات. لە تیۆری پاش بونیادگەریدا جارێكی تر کارکردن بەپێی میتۆدی کۆمەڵایەتی و ئاراستەی بایۆگرافی و بابەتە دەرەكییەكانی جوگرافیای دەق سەرهەڵدەدەنەوە، بە هەرحاڵ بۆ ئەوەی وردتر لە بابەتەكەمان بدوێین، دەگەڕێینەوە بۆ سەر خاڵی پێشوو دەڵێین، ئەگەر هەر دەقێك بە شیكردنەوە و تێڕوانینی ئەوەی كە مرۆڤێك خوڵقاندویەتی وەربگرین، ئەوا بێگومان ئەم دیدە دەمانباتەوە بۆ لایەنی سایكۆلۆژیای نووسەر و ڕەنگدانەوەی ئەو بارە دەروونییەی کە لە دەقەكەدا هەیە، چەندین حاڵەتی دەروونی شاعیرمان بۆ ڕوون دەكاتەوە كە هەندێكیان هەر تەنیا هەڵقووڵاوی خودی خۆی‌ نین، بەڵكو هاوکات ڕەنگدانەوەی باری كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری سەردەمەكەشن. مێژوونووسی ئەدەب لێرەدا وەك ڕەخنەگریش ئەركی دەكەوێتە سەرشان، چونكە شیكردنەوە و توێژینەوەی هەنووكەیی دەقەكە زیاتر بەلای ڕەخنەی ئەدەبیدا دەچێت، بەڵام لە بنچینەدا لەم توێژینەوەیەدا مەبەستی سەرەكی مێژووی ئەدەبە، "مێژووی ئەدەب لێكۆڵینەوە لە ڕووی مێژووییەوە دەكات، بەڵام ڕەخنە زیاتر لە ڕووی ئێستاوە باسی دەقەكە دەكات"[18]، بۆیە دەگونجێت كە چەندین سەرەداو و زانیاری هەمەچەشن لە دەقی ئەدەبیدا هەڵێنجین و بیانكەین بە كەرەستەیەكی باش بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەدەب، "لە ڕێگەی شۆڕبوونەوە بە ناخی نووسەردا و لەنێوان خودی بەرهەمەكانیانەوە، كە بڕۆنتێری ئینگلیزی ئەندامێكی كارای ئەم ڕێچكە و مەیدانە بوو"[19].

گرتنەبەری ئەم ڕێگەیەیش پێویستی بە شارەزایی و ئەزموون و ڕۆشنبیری فراوانی نووسەر هەیە، چونكە هەڵێنجانی زانیاری مێژوویی لە خودی دەق كارێكی قورس و دژوارە و پێویستی بە ڕۆشنبیریی قووڵ و زمانزانیی تەواو و لێهاتوویی و چێژی هونەری و سەلیقە و وردەكاری و ڕۆچوون بەناو موفرەداتی مۆرفۆلۆژی و ئاستە جیاوازەكانی ڕەوانبێژی هەیە و ناكرێت بەیەك خوێندنەوە و یەك جەمسەر بینینەوە یەكسەر حوكم بەسەر واتادا بدرێت، بەڵكو گرنگی بە فرەدەلالەتی بدرێت و نابێت نووسەر لە تەنكاودا مەلە بكات، "ئەم كارەش بە نووسەر و ڕۆشنبیری تەواوی وەك (عەقاد) دەكرێت، كه ‌لە هەناوی هۆنراوەكانی (ابن الرومی)یەوە گەلێك خولیا و بڕوا و ئاوات و كەسێتی ئەم شاعیرەی دەستنیشان كرد. هەروەها (تەها حسێن) بەپێی هەمان ڕێباز نهێنییە دەروونییەكان و چەندین بواری گرنگی لە شیعرەكانی (أبو العلاء المعری) خستەڕوو"[20]. بۆیە لێرەوە زۆر جەمسەری ژیانی تایبەتی نووسەر ڕوون دەبێتەوە، تەنانەت لە ڕووی فیكرو جیهانبینی و بواری سیاسی و كۆمەڵایەتیشەوە. هەر ئەمەیشە كە دەتوانین بەپێی میتۆدی جەوهەریی (Essentialism) بڕوانینه بایۆگرافی، كە ئەم میتۆدی جەوهەرییە پێی وایە دەتوانین واتا و مەدلولی ‌جیاجیای وەك: ڕاستی، واقیع، ستاتیكا، ڕاستگۆیی، نهێنی ژیان،..... هتد، لە دەقی ئەدەبی هەڵێنجین و بیرۆكەی "سوودوەرگرتن لە واتای دەق بۆ لایەنی ژیاننامەی خودی نووسەریان پەیڕەو کرد."[21]. بەپێی ئەم بۆچوونەش حەقیقەتەكانی ناو دەق دەبنە دەروازەیەك بۆ گەیشتن بە زۆر لایەنی ژیانی نووسەر، ئەمەش دواجار خەرمانی مێژووی ئەدەب دەوڵەمەند دەكات، نموونەی ئەم جۆرە لە ئەدەبی كوردیدا وەك كتێبی (نالی لە كڵاوڕۆژنەی شیعرەكانیەوە)[22]، نووسین و لێكۆڵینەوەی محەمەدی مەلا كەریم، كه ‌نووسەر هەوڵی داوە لە خودی دەقە شیعرییەكانی نالییەوە چەندین سەرەداو و زانیاری بایۆگرافی شاعیر بدۆزێتەوە، ئیتر تا چەند بە دروستی پێكاویەتی یان نا، ئەوە سنووری ئەم لێكۆڵینەوەی ئێمە نییە.

 

سێیەم: ئاڵوگۆڕی نامە و شیعر لەنێوان شاعیراندا

مەسەلەی گۆڕینەوەی نامە لەنێوان شاعیراندا بابەتێكی باو و بڵاوی سەردەمانێكی زۆری مێژووی ئەدەبی كوردییە، شاعیران بۆ چەندین مەبەستی وەكو هەواڵپرسین، دڵدانەوە و سەرەخۆشی كردن لە مردن و لەدەستدانی ئازیزان، تەنانەت بابەتی توانج و تەشەر‌ و ڕەخنە لەیەكگرتنیش، نامەی شیعرییان ئاڵوگۆڕ پێ كردووە. ئەدەبی كوردی پڕیەتی لە چەندین نموونەی لەو جۆرانە كە ئێمە لێرەدا بوارمان نییە بە وردی دەستنیشانیان بكەین. ناوەڕۆكی ئەم نامانە زانیاری گرنگ و بەبەهای زۆریان تێدا دەدۆزرێتەوە لە زۆر لایەنی ژیان و بەسەرهات و بەرهەمی شاعیران و دۆخی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری سەردەمەكەی خۆشیان دەردەبڕن.

بەناوبانگترین نامەگۆڕینەوە، هەردوو چامە بەناوبانگەكەی (نالی) و (سالم)ە، جگە لە نامەکانی مەولەوی و ئەحمەد بەگی كۆماسی، قانع و مەدهۆش[23] و چەندانی تر، ئەم بابەتە لە ئەدەبیاتی هاوچەرخدا شێوە و میكانیزمی جیاوازی هەیە، لە شیعر دەرچووە و چووەتە قاڵبی پەخشانەوە. تەنانەت لە ڕووی ناوەڕۆكیشەوە بابەتی جیاوازتری تێدایە، وەك لایەنی سیاسی و هەڵوێستی نیشتیمانی وەك ئەو نامانەی كە لەزیندانەكان و بەردەم پەتی سێدارەوە ئاراستەی جیهانی دەرەوە كراون و تیایدا بە هەست و سۆزی شۆڕشگیڕییەوە بابەتەكان حەماسیانە خراونەتە ڕوو، لە بابەتی نامە یادداشتئامێزەكانی شێخ مارف بەرزنجی لە پێش لە سێدارەدانیدا[24]. جگە لە بابەتی سیاسی و سۆزداری لە بەشێك لەو نامانەدا دەبینرێت كە لەنێوان دوو شاعیردا هەبوون، نموونەی ئەمە لە ئەدەبی هاوچەرخی عەرەبیدا، لە نامەكانی نووسەری ناوداری فەلەستینی غەسان كەنەفانیدا دەبینرێت كە بۆ كچە نووسەر و شاعیر غادە ئەلسەمانی نووسیوە[25].

 

بەشی دووەم: میتۆدی ئۆتۆبایۆگرافیا و مێژووی ئەدەبی كوردی

 ئۆتۆبایۆگرافی... زاراوە... سەرهەڵدان و گەشەكردن

 

"ئۆتۆبایۆگرافی- autobiography- یان خۆژیاننامە (ژیاننامەی خود) لە زماندا بە واتای نووسینەوەی ژیانی كەسێكە بەپێنووسی خۆی"[26]، وردەكاری و چەند ڕاستییەك دەربارەی خۆی دەردەبڕێت كه ‌بەشێوەیەكی مێژوویی ڕێكخراوە، زیاتر لەبارەی ڕووداو و بەسەرهاتە گرنگەكانی ڕابردووی خۆیەوە دەدوێت و ڕاشكاوانە دەیانخاتەڕوو، كە (یادداشت)یشی پێ دەوترێت. له ‌زۆرێك لە فەرهەنگە ئەدەبی و زاراوەناسییەكاندا باس لە ئۆتۆبایۆگرافی كراوە، هەندێكیان بەشێوەی خێرا و ڕاگوزەری و هەندێكی دیکەشیان لە وردەكارییەكانی دواون. لە سەرتۆپی ئەو کەسانەی كە گرنگی زۆریان بەم چەمکە داوە، (فلیپ لۆجۆن)ە، ناوبراو بەم جۆرە پێناسەی ئۆتۆبایۆگرافی دەكات: "گێڕانەوەیەكی ڕابردووخوازی پەخشانئامێزە، كەسێك لەبارەی ژیانی تاكەكەسی ڕابردووی خۆی دەدوێت، بەشێوەیەكی تایبەت جەخت لە واقیعی مێژوویی خۆی دەكاتەوە"[27]. بەپێی ئەم پێناسەیە، ئۆتۆبایۆگرافی جۆرێكە لە ئەدەب و سەر بە جیهانی پەخشانە، تەوەری سەرەكی مەبەستی بابەتەكەیش ژیانی كەسێكە كە خودی نووسەر یان گێڕەرەوەیە.

كەواتە ئۆتۆبایۆگرافی (یادداشت) بەواتای نووسینەوەی ژیاننامەی كەسێك دێت بەخامەی خۆی، واتە دواندن لەبارەی خودەوە و جیایە لە (بایۆگرافی)، ئەوەی كە جیایان دەكاتەوە لە یەكتری ئەوەیە كە (بایۆگرافی) نووسینەوەی ژیاننامەی كەسێكە لەلایەن كەسێكی ترەوە، وەك لە بەشی یەكەمی ئەم لێكۆڵینەویەدا ئاماژەمان پێدا، بەڵام لە (ئۆتۆبایۆگرافی)دا (من)ی نووسەر (خود)ی خۆم دەنووسمەوە، كەچی لەوی تردا (من)ی نووسەر (ئەو)ی تر دەنووسمەوە، ئەگەرچی لە ڕووی ناسنامەی (ئۆتۆبایۆگرافی)یەوە ڕاوبۆچوونی جیاواز هەیە لەوەی كه ‌ئایا ئەمە بە جۆر و ژانرێكی ئەدەبی دابنرێت یان نا، بەڵام ڕای زۆربەی لێكۆڵەران و دانەرانی فەرهەنگی زاراوەكان زیاتر بەلای ئەدەبدا دەیبەن، وەك فلیپ لۆجۆن كە ئاماژەمان پێدا. هەروەها (فابیرو) لە (فەرهەنگی جیهانیی ئەدەب)دا، كه ‌لە ساڵی ١٨٦٧دا دەرچووە دەڵێت: "ئۆتۆبایۆگرافی كارێكی ئەدەبییە، ڕۆمان و شیعر و وتاری فەلسەفی دەگرێتەوە، كە تیایدا دانەرەكەی بەشێوەیەكی ناوەكی دەچێت بەلای گێڕانەوەی ژیانی زاتی و خستنەڕووی بیریی و نیگاركێشانی هەستەكانیدا"[28]، ئەم پێناسەیە گشتگیرترە لەوەی (لۆجۆن)، چونكە جگە لە پەخشان، ئۆتۆبایۆگرافی دەداتە پاڵ شیعر و ژانرەكانی تریش.

لە ئۆتۆبایۆگرافیدا دەكرێ ئاشنا بین بە زمان و شێوازی گێڕانەوە و ڕەهەندی مێژوویی خود، خستنەڕووی كەسایەتی واقیعی كە هاوتەر‌یبە بە کەسایەتی نووسراوی سەر كاغەز. لە ڕێگەی خستنەڕووی میمۆری و یادەوەرییەوه ‌كە دەمانباتەوە بۆ زەمەنی ڕابردوو، لە ڕابردووشدا (خود) دەبێتە تەوەری سەرەكی و بابەتەكان لە دەوری ئەو دەسوڕێنەوە. كەواتە (من)ی ڕابردوو هەمان (من)ی ئێستای گێڕەرەوەیە، لە ئێستای خۆیەوە دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی خۆی، سەرگوزشتە و بەسەرهات و نەگوتراوەكانی خۆی دەخاتەڕوو، بەڵام لە ئێستا دانابڕێت، "گێڕانەوەی ڕووداوەكانی ڕابردوو لە تەمەنی ئێستایدا جیایە لەوەی كە لە كاتی ڕووداوەكەدا بۆ كەسێكی بگێڕایەتەوە، چونكە كەو‌تووە‌تە ناو تەمەنێكەوە و ڕووداوی ژیان لای كەڵەكە بووە و شارەزای زەمانە بووە"[29].

دەتوانین ڕەگوڕیشەی مێژووی ئۆتۆبایۆگرافی بۆ سەردەمی یۆنان و ڕۆمان بگەڕێنینەوە، بەڵام نەك بەم چەمك و واتایەی ئێستای، "لەم ڕووەوە دەشێ پێش هەموو شتێك بیرمان بۆ حیكمەتەكانی یۆنانی و ڕۆمانی پێش مێژوو بچێت كه ‌بە هونەرەكانی خود، یان هونەرەكانی تایبەت بە گیان- ناسراون"[30]، كه ‌دواتر قۆناغی جۆراوجۆر و گۆڕانكارییان بەسەردا هاتووە و تێكەڵاوی هەست و بیر و گیانی ئایینی مەسیحی كراون. بۆ نموونە: "لە سەدەی چوارەمی زاینیدا یادداشتی كەسایەتی كریستیانی سانت ئۆگۆست نوسراوە"[31]، كە هەڵگری ئایدیایەكی ئایینییە. دواتر لە سەردەمی ڕێنیسانس و لە سەروبەندی دروستبوون و گەشەكردنی هیومانیزم (مرۆڤگەرایی)دا، یادداشت شێوەی نوێی بەخۆیەوە بینی و زیاتر پێشكەوت و وردتر دەچووە ناو بابەتەكان. پاشان لە سەدەی هەژدەیەمدا یادداشتەكانی (بنیامین فرانكلین) بڵاوبووەوە و لە نیوەی دووەمی سەدەی هەژدەدا (ئیعترافاتی جان جاك ڕۆسۆ)[32]، ‌تایبەتمەندی و گرنگی زۆری دا بەم ژانرە و بوو بە خاڵی نوێكردنەوە و وەرچەرخانی گرنگ لە مێژووی ئۆتۆبایۆگرافیدا. هەر لەو سەروبەندەدا ئەم ژانرە بەئاشكرا و بەشێوەیەكی خێرا و بەربڵاو بەناو جیهانی ئەدەبدا تەشەنەی سەند و چەندین وتار و كورتە چیرۆك و ڕۆمان و شانۆگەری لە بیرۆكە و مۆتیڤی بایۆگرافی سوودیان وەرگرت و كردیان بە كەرەستەی كاری ئەدەبی و پایە سەرەكییەكانیان لەسەر هەڵچنی، وەكو ڕۆمانی ڕۆبسۆن كرۆزۆی دانیاڵ دیفۆ، (دیڤید كاپرفیلد)ی چارلز دیكنز. هەروەها چەندین نووسەری تری وەك سۆمرست مۆم، جیمس جۆیس، وۆردز وۆرس... هتد[33]، ئیتر لەوكاتەوە ڕۆژبەڕۆژ ئەم ژانرە بەشێوەی جۆراوجۆر بە بەردەوامی لە گەشەكردن و پێشكەوتندایە و تەنانەت لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە زۆربەی كەسایەتییە گرنگەكانی بواری سیاسی و كۆمەڵایەتی ژیاننامەكانی خۆیان دەنووسنەوە، ئیتر‌ یادداشت بەربڵاوی زۆری بەخۆوە بینی و زۆربەی بوارەكانی لە خۆیدا كۆكردەوە.

 

 ئۆتۆبایۆگرافی و ئەدەبی كوردی

ئۆتۆبایۆگرافی و ئەدەبیاتی یادداشتنووسیی بەو واتا و چەمکەی كه ‌لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا هەڵگریەتی، لای كورد مێژوویەكی دوورودرێژی نییه، بەڵام دەتوانین هەر لە كۆنەوە لە دووتوێی شیعرەكانماندا چەندین ئاماژەی ئۆتۆبایۆگرافی ببینین. ئەگەرچی بەشێوەی سادە و سەرەتاییش بووبن و هەڵگری بنەمای زانستی و پێوەرەكانی یادداشتیش نەبووبن، لێرەدا دەتوانین بەشێوەیەكی گشتی ئۆتۆبایۆگرافی لە ئەدەبی كوردیدا بەسەر دوو تەوەری سەرەكیدا دابەش بكەین، كە ئەوانیش بریتین لە:

یەكەم: شیعر

دووەم: پەخشان

 

یەكەم: ئۆتۆبایۆگرافی لە شێوەی شیعردا

بێگومان دەستبردن بۆ بابەتی ئۆتۆبایۆگرافی لە شیعری كوردیدا كارێكی ئاسان نییە و پێویستی بە وردەكاری و سەرنجدانی هەمەلایەن و بوێری لە بڕیاردانیشدا هەیە، چونكە شاعیرانی كورد لە ڕابردووی كوردستاندا بەزۆری یان لە گوندێكی دوورەدەست، یاخود لە كونجی حوجرە و مزگەوتەكاندا بوون و هیچ جۆرە كۆنتاكت و پەیوەندییەكیان لەگەڵ ڕەوتی بەرەوپێشچوونی تیۆر و ڕێبازە ئەدەبییە جیهانییەكاندا نەبووه ‌و كۆمەڵی كوردیش كۆمەڵێكی تاڕادەیەك داخراوبووە بە ڕووی جیهاندا. جگە لە داگیركاری و نەخوێندەواری و خراپی هەلومەرجی ژیان لە هەموو لایەنەكانیەوە، بەڵام سەرباری هەموو ئەو ئاستەنگ و كۆسپانە، شاعیرانی كورد بەهۆی توانا و لێهاتوویی و سەلیقەی وردی خۆیانەوە، زۆر بابەت و جۆری شیعریان نووسیوە، كه ‌لە ڕووی تیۆرییەوە هەر ناویشیان نەبیستووە. سەبارەت بە شیعری ئۆتۆبایۆگرافی لای كورد هەر لە كۆنەوە بەشێوەیەكی گشتی دەتوانین لەو شیعرانەدا بیان دۆزینەوە كە زیاتر بابەتەكانی خودین و تێكڕای شیعرەكە، یان بەشێكی باس لە زاتی شاعیر دەكەن، "ئەوانەی كە سەرگوزشتەی ژیانی شاعیرانن و باسی قۆناغی مناڵی و هەرزەكاری و ڕەوتی ژیانیان دەكەن، هەموو تەوەرەكانیان بە دەوری منی شاعیردا دەسوڕێنەوە"[34]. واتە شاعیر لە ئێستای خۆیەوە دەمانباتەوە بۆ ڕابردووی خۆی و ئاشنامان دەكات بە هەندێك لە بەسەرهاتەكانی سەردەمانی پێشووی خۆی. لێرەدا نزیكبوونەوە دەبینرێت لەنێوان شیعری ئۆتۆبایۆگرافی و شیعری لیریكی، چونكە "هەر لە كۆنەوە ئەو بابەتانەی پەیوەندیداربوون بە شیعری لیریكی، یان تەوەری سەرەكی ئەم جۆرە شیعرەبوون، بریتی بوون له : ‌تاك، خێزان، كۆمەڵ، سروشت و خواوەندەكان"[35]. لە هەردووكیاندا (من) ڕۆڵی گرنگی پێ دراوە و بابەتەكانی لەدەور دەسوڕێنەوە، "شیعری لیریكی بەڕاناوی (من) و جۆشی خۆپێناساندنەوە دەنووسرێت"[36]، بەڵام ئەوەی دەبێتە هێڵی جیاكەرەوەیان ئەوەیە كە شیعری ئۆتۆبایۆگرافی فۆرمێكی كۆمەڵایەتی و ژیانی تایبەت تێكەڵ بە شیعر دەكات و پشت بە یادگەی (ذاكرە)ی شاعیر دەبەستێت و بە هێندەی ئەوەی كه ‌ئەدەبە، هێندەش بواری كۆمەڵایەتی تیایدا جێی دەبێتەوە، كەچی لە شیعری لیریكیدا (ئەدەب) خاڵی یەكەمە و ڕەگەزەكانی هەست و سۆز و ئەندێشە هاوتەریبی ئامادەبوونی شاعیر دەبن لە دەقەكەدا. له ‌شیعری ئۆتۆبایۆگرافیدا (من)ی ئێستا هەمان (من)ی بكەری ڕابردووە لە ڕێگەی زمان و گێڕانەوەی (من)ی ‌زەمەنی ڕابردوو لە ئێستادا ئامادە دەكەین، واتە سێ (من) لە دەقێكدا كۆدەبنەوە:

١- (من)ی نووسەری ڕاستەقینە.

٢- (من)ی گێڕەرەوە.

٣- (من)ی بوونەوەرە كاغەزییەكە[37].

كۆكردنەوەی ئەم سێ (من)ە بۆ خزمەتی پرۆسەی گێڕانەوە و خستنەكاری یادگەی شاعیرە.

سەبارەت به ‌بابەتی ‌ئۆتۆبایۆگرافی لە شیعردا، پێمان باشە شیعری كوردی دابەش بكەین بەسەر دوو قۆناغدا:

 قۆناغی یەكەم: بریتییە لە سەردەمی كۆن و شیعری كلاسیك.

قۆناغی دووەم: شاعیرانی سەردەمی نوێ (سەدەی بیستەم تا ئێستا)

 

قۆناغی یەكەم: ئۆتۆبایۆگرافی لە قۆناغی كلاسیكدا

ئەوەی كه ‌پەیوەندی بە قۆناغی یەكەمەوە هەیە، وەك بوون و ناولێنان و جیاكردنەوە و سەربەخۆیی، هیچ شیعرێكمان نییە بەناوی شیعری ئۆتۆبایۆگرافی، ‌شاعیرانمان دەقی تایبەتیان بۆ تەرخان نەكردووە، ئەوەی هەیە چەند ئاماژەیەكە لە هەندێك لە دەقی شاعیراندا، كە ڕەنگە بەبێ مەبەست و ئاگایی ئەوە نووسرابن كە بیانكەن بە دەقێكی یادداشتئامێز، چونكە ئەو چەمكە شیعرییە لەو سەردەمانەدا بوونی نەبووە لای كورد، بەڵام هەندێك جار شاعیر بۆ مەبەستی دەرخستن و ڕوونكردنەوەی كات و زەمەنێكی دیاریكراو، یاخود پێدانی زانیاری لەبارەی بابەتێكی تایبەت، كە بەلایەوە گرنگ بووە لەناو دێڕە شیعرەكانیدا تۆماریان بكات، دەری بڕیون. واتە لە هەناوی خودی دەقەكەدا هەندێك زانیاری تایبەت و کەسیی هەن كە مێژوونووسی ئەدەب دەتوانێت بیانكات بە سەرچاوەی زانیاری و چەندین مەفهومیان لێ هەڵێنجێنێت. هەرچەندە ئەمەش نزیكمان دەكاتەوە لەو خاڵەی كە لەبەشی یەكەمدا لەباسی بایۆگرافیادا لێی دواین و وتمان لێكۆڵەر دەتوانێت بە گەڕانەوە بۆ دەقی شاعیر زانیاری گرنگ بەدەست بهێنێت، نموونەی لێكۆڵینەوەی (محەمەدی مەلا كەریم)مان كرد بە بەڵگەی بۆچوونەكەمان، بەڵام لێرەدا ئاماژە بە جیاوازییەك دەكەین لەنێوان بایۆگرافیا و ئۆتۆبایۆگرافیادا، هەرچەندە زۆر لێك نزیكن و بەیەكداچوون، ئەوەی كە لە بایۆگرافیادا زیاتر دەتوانرێت كاری لەسەر بكرێت بریتییە لە دەستنیشانكردن و دۆزینەوەی زانیاری هەمەجۆر لەو دەقانەوە كه ‌ناڕاستەوخۆ ئاماژەی زانیارییان تێدایە لەبارەی ژیانی شاعیرەوە، بۆ نموونەی ئەمە دەتوانین ئاماژە بەو ڕایەی محەمەدی مەلا كەریم بكەین كە لەبارەی تەمەنی نالییەوە هەیەتی و پیی وایە كە نالی تەمەنێكی زۆر گەورەتری هەبووە لەوەی كە (٥٦) یان (٥٨) ساڵ ژیابێت، لەو ‌پارچە شیعرە‌ی كە بەم دێڕەی خوارەوە دەست پێ دەكات بۆچوونی ئەو كەسانە ڕەت دەكاتەوە و پێداگری لەوە دەكات كە نالی زۆر زیاتر لەوە ژیاوە:

مووی سپی كردم بە شوشتن ئاوی عەینی شۆرە شەط

شۆرە شەط یەعنی كە تێدا خود بە خود قەل بوو به ‌بەط

كاكەحەمە لەبارەی ئەم شیعرەوە دەڵێت: "نالی لەم پارچە شیعرەیدا وتی: موی سپی بووە و قەلەڕەشی ڕیشی لە سپێتیدا بووە بە مراوی.... هتد"[38]. ئەگەر سەرنج بدەینە ئەم جۆرە لە گەڕان بەدوای زانیاری ورد و دۆزینەوەی نادیارەكاندا، دەتوانین بڵێین چەند تایبەتمەندییەك هەیە لەوانە:

١- لێكۆڵەر لە واتای پشتی دەقەكە زانیاری هەڵدەهێنجێت، واتە شاعیر بە ناڕاستەوخۆ زانیارییەكەی داوە، نەك به ‌ڕوون و ئاشكرایی.

٢- لێكۆڵەر وەك ڕەخنەگرێكی ئەدەبی، ڕاڤە و شیكاری دەقەكە دەكات، ئەمجا دەتوانێت پەی به ‌زانیارییەكان ببات، لە ڕێگەی شیكردنەوەی وشە و واتا و مەدلولی پشتی دەقەكە و بە لێهاتوویی و شارەزایی و سەلیقەی خۆی ڕای خۆی دەربڕیوە، ئەم ڕایەیش جێگەی گومان و مشتومڕی زیاترە و لەوانەیە ڕای پێچەوانەی ئەمەیش لەسەر دەقەكە دروست بێت.

ئەوەی كە پەیوەندی بە ئۆتۆبایۆگرافیاوە هەیە، ئێمە لەلای خۆمانەوە ڕاوبۆچوونمان ئەوەیە كە ئەو دێڕە شیعرانەی كه ‌دەشێت وەك ئۆتۆبایۆگرافی دەستنیشانیان بكەین، جیایە لەوەی نالی كە باسمان كرد، دەكرێت زیاتر ئەو دەقانە بكەین بە نموونەی ئۆتۆبایۆگرافی كە شاعیر بە ڕاشكاوی و بەبێ پێچ و پەنا و ڕاستەوخۆ زانیاری بەخشیوە لەبارەی بابەتێكی دیاریكراو، بۆ ئەم بابەتەیش لە شیعری كلاسیكی كوردیدا دەتوانین بڵێین زیاتر ئەوانەن كە بە ڕوونی ساڵ و سەردەم یان ڕوودا و دەستنیشان دەكەن و هیچ گومانێكیان بۆ لێكۆڵەر نەهێشتووەتەوە و ‌بواری ڕای جیاوازیان تێدا نییە، چونكە زانیاری ڕەهان، دروستن، بۆ نموونە ئەحمەدی خانی لەبارەی مێژووی ژیانی خۆیەوە دەڵێت:

لەوڕاكو دەما ژ غەیب فەك بوو

تەئریخ هەزار و شەست و یەك بوو[39]

لێرەدا خانی بە ڕوونی دەستی خستووەتە سەر مێژوو، تاڕادەی دەستنیشانكردنی ساڵ، ئیتر ئەو مێژووە ڕاست بێت یان نا، ئەوە بابەتێكی ترە، گرنگ ئەوەیە وەك بەڵگەیەك مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت.

یاخود شێخ ڕەزای تاڵەبانی، لە شیعری دارولمولكی باباندا له ‌پانۆڕامایەكی جوانی مێژووی سەردەمی بابانییەكاندا كە تەكنیكی بیرەوەری بەكارهێناوە، لە دێڕی كۆتاییدا ئاماژەیەكی ڕوونی كردووە بۆ تەمەنی خۆیی و دەڵێت:

كە عەبدوڵلا پاشا لەشكری والی سنەی شڕ كرد

(ڕەزا) ئەو وەختە عومری پێنج وشەش تفڵی دەبستان بوو[40]

هەرچەندە ئەم دێڕە شیعرە ڕاستەوخۆ یادداشتئامێز نییه ‌و ناڵێت ساڵی ئەوەندە لە دایكبووم، بەڵام تەنها بە زانینی مێژووی ئەو شەڕەی نێوان (عەبدوڵڵا پاشا) و (والی سنە) كە زۆر ئاسان دەست دەکەوێت، دەتوانین بە نزیکی ساڵی لەدایكبوونی شێخ ڕەزا دەستنیشان بكەین. بۆ سەرنجدان لەم دێڕە بێگومان لەوانەیە تێكەڵییە‌‌ك دروست ببێت لەلای لێكۆڵەر، كه ‌ئایا بۆ بایۆگرافینووس زیاتر بەسوودە، یان دەكرێ وەك یادداشت هەژمار بكرێت. ئەویش دەمانباتەوە بۆ ئەو قسەیەی پێشوو كە وتمان لە شیعری كلاسیكی كوردیدا ئەم چەمكە شیعرییەمان نییە و بە هەندێك تایبەتمەندی دەتوانین هێڵێكی جیاكەرەوە لەنێوان بایۆگرافی و ئۆتۆبایۆگرافیدا بكێشین. دەتوانین بڵێین ئەم دێڕە زیاتر لە ئۆتۆبایۆگرافییەوە نزیكە، چونكە شاعیر زانیارییەكەی ڕوون كردووەتەوە و پێویست بە لێكدانەوه ‌و ڕای جیاواز و ئەگەر جۆراوجۆر ناكات، مادام مێژووی ئەو ڕووداوە زانراو و ڕوونە، كەواتە به ‌لێدەركردنی پێنج یان شەش ساڵ، لەو ڕووداوە، مێژووی لەدایكبوونی شێخ ڕەزامان دەست دەكەوێت.

هەر لەم بارەیەوە دەتوانین نموونەیەكی تر لە ئەدەبی كوردیدا دەستنیشان بكەین، كە ئەویش لە ژیانی (شێخ سەلام)ی شاعیر دایە. هەرچەندە سەلام بە شاعیرێكی كلاسیكی نادرێت لە قەڵەم، بەڵام بۆ ساغکردنەوەی مێژووی ژیانی خۆی، پشتی به ‌دێڕە شیعرێكی باوكی بەستووە كە لەسەر شێوەی كلاسیك نووسراوە و تیایدا بەپێی لێكدانەوەی پیتی ئەبجەدی بە ژمارە، ساڵی لەدایكبوونی (سەلام)ی نووسیوە. سەلام دەڵێت: "بەپێی شیعرێك کە باوكم لەكاتی هاتنە دونیام نووسیویەتی، ساڵی ١٨٩٢ز بەرامبەر ١٣١٠ی كۆچی لە دێی عازەبان لەدایكبووم، كە ئەمە شیعرەكەیە:

بشمار حساب كن ای رفیق من تو -غریق-

تاریخ ولادت -سلام- میشود تحقیق"[41]

بەم جۆرە بۆمان ڕوون دەبێتەوە كه ‌لە قۆناغی شیعری كلاسیكی كوردیدا، ڕەگەزێك یاخود بەشێكی سەربەخۆمان نییە بەناوی شیعری ئۆتۆبایۆگرافی، شاعیرانمان سەرگوزشتە و ژیانی خۆیان بە ڕوون و ئاشكرایی نەنووسیوەتەوە، نە بە پەخشان نە بە شیعر، ئەوەی هەیە تەنیا چەند دێڕە شیعرێكی پەرتەوازەیە، لێرەو لەوێ لەناو دیوانەكاندا بە دەربڕینێكی كورت، ئاماژەیان داوە بە ڕووداوێك یان بەشێوەی ئەبجەدی ساڵی لەدایكبوون یان مێژوویەكیان دەستنیشان كردووە، كە ئێمە لەبەر سنوورداری لێكۆڵینەوەكەمان لێرەدا ناتوانین ئاماژە بۆ هەموویان بكەین و بابەتەكە زۆر درێژ بكەینەوە.

 

قۆناغی دووەم: ئۆتۆبایۆگرافی لە قۆناغی شیعری نوێدا

بێگومان لە سەدەی بیستەم بەدواوە تاڕادەیەكی زۆر كۆمەڵی كوردی بەهۆی هەلومەرجی سیاسی و كۆمەڵایەتییەوە زیاتر دەرفەتی بۆ ڕەخسا كه بە ڕووی جیهاندا بکرێتەوە و هەندێک تەوژم و شەپۆلی سەردەم كاریگەرییان هەبوو لەسەر زۆربەی بوارەكانی ژیان، بێگومان ئەدەبیش یەكێكە لەو بوارانەی كه ‌سوودمەندبوو لەم گۆڕانكاری و بەرەوپێشچوونانە، توانی سوود لە چەندین ڕەوت و بزوتنەوەی هاوچەرخ وەربگرێت. دەتوانین لە شیعری نوێدا بابەتی ئۆتۆبایۆگرافی لە شێوە و فۆرمێكی جیاوازتردا ببینین، ئەگەرچی هێشتا نەبووە بە خاوەنی شوناس و تایبەتمەندی سەربەخۆی خۆی، ئەوەی كه ‌هەیە چەند هەوڵێكی تاكوتەرای شاعیرانن لە ڕووی چەندێتی و چۆنیەتیشەوە هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدان، ئەوەی جیای دەكاتەوە لە قۆناغی شیعری كۆن، ئەوەیە كه ‌شاعیرانی هاوچەرخ لە شیعرەكانیاندا نەگەڕاون بەدوای مێژووی لەدایكبوون و ڕووداو و بابەتی مێژوویی لەو جۆرانە، چونكە شاعیرانی نوێ له ‌بارودۆخ و سەردەمێكدان كە جیایە لەوانەی پێشوو، ئێستا ‌سیستمی کارگێڕی و حوكمڕانی گۆڕاوه، ‌هەموو لەدایكبوونێك تۆمار دەكرێت، نەك هەر ئەوە، بەڵكو هەر لە بنەڕەتدا ژیانی تاكەكەسی شاعیر گرنگی جارانی نەماوە، ئەوەی جێگەی بایەخە، بابەتی ترە لەناو دەقدا. ئەمڕۆ كێشەی نەتەوایەتی و سیاسی كۆمەڵی كوردی و كێشە هەنووكەییە دەروونی و ڕۆحییەكانی تاك جێگەی بایەخە. لە سەدەی بیستەمدا بابەتی شۆڕشگێڕی و حەماسی، كارەساتە گەورە كۆمەڵكوژییەكانی كورد، كۆچ و سەرهەڵگرتن بۆ هەندەران، لێكدابڕانی مرۆڤ و خاك، تاك لە خێزان و چەندین بابەتی تر كه ‌تێكڕا كەرەستەی باش بوون بۆ بیركردنەوەی شاعیر، خستنەگەڕی یادگە (ذاكرە) هەستی نۆستالیژیا، غوربەت، مرۆڤ دۆستی و خاكدۆستی و چەندانی تر كە شاعیر بونیادی شیعری لەسەر هەڵچنیون. بۆ قۆناغی نوێی شیعری کوردی، نووسەر و ڕەخنەگر (عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی) ئاماژەیەکی ورد و زانستی بە دەقی (ڕازێك)ی (ئەنوەر قادر محەمەد) داوە، وەک دەقێکی ئۆتۆبایۆگرافی ناساندوویەتی، كه دەقەکە ‌لە سەرەتاوە تا كۆتایی سەرگوزشتەی ژیانی خودیی و کەسیی شاعیرە، "بەشێكە لە ژیاننامەی خۆی، تیایدا دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردووی خۆی و پاشان بۆ ئێستا هەڵدەكشێتەوە"[42]، ڕۆدەچێت بەنێو قووڵایی مێژووی ژیانی خۆیدا، قۆناغی منداڵی لە لادێی كوردستان، پاشان قۆناغی لاوی و خۆشیی سەرگەرمی ڕۆژانی خوێندنی زانكۆ، چاپكردنی دیوانە شیعرێكی، تا دەگاتە سەردەمی نووسینی شیعرەكە. واتە شیعرەكە بازنەیەكە لە (ئێستا)دا. ئەم دەقە شیعرییە لە گۆڤاری هەناردا شیكاری وردی بۆ كراوە، ئێمە لەوە زیاتر لەبارەیەوە نادوێین، بێگومان لە دەقی هاوچەرخماندا چەندین نموونەی تر دەبینین.

 

دووەم: ئۆتۆبایۆگرافی لە شێوەی پەخشاندا

كه ‌باس لە ئۆتۆبایۆگرافی بكەین لە ژانری پەخشاندا، پێویستە ‌ئاوڕێك لە مێژووی پەخشان بدەینەوە، بزانین ئایا سەرهەڵدانی پەخشان لای كورد لە كەیەوە دەستی پێ كردووە، ‌چین ئەو بابەتانەی كە پەخشان لێیان دواوە؟ بەپێی ئەو زانیاریانەی تا ئێستا لەبەردەستدان كۆنترین دەقی پەخشانی كوردی كە بەشێوەی نووسراو مابێتەوە، بریتییە لە " كتێبەكەی عەلی تەرەماخی بەناوی (صرفی زمانی كوردی)، كە گوایە لە ساڵی هەزار‌ی كۆچیدا نووسراوە، پاشان مەولودنامەكەی شێخ حسێنی قازی دێت، دواتر (عەقیدەی كوردی) دانراوی مەولانا خالیدی نەقشبەندی و ئەمجا عادات و ڕسوماتنامەی ئەكرادیەی مەلا مەحمودی بایەزیدی"[43]، كه ‌ناوەڕۆكی هیچ یەكێك لەم پەخشانانە دوورونزیك یادداشتیان تێدا نییە و لە بابەتی تر پێكهاتوون. دوای ئەو قۆناغەیش سەرهەڵدانی ڕۆژنامەی كوردی دێت، لێرەوە بابەتی پەخشان بەرەو بوژانەوە و پێشكەوتن دەچێت، ئەوەی كە لە بابەتی ئۆتۆبایۆگرافیدا بە ژانری پەخشان دەبینرێت، مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی بیستەم، چەند نموونەیەكمان لە كتێبخانەی كوردیدا هەیە، كه ‌دەتوانین هەندێكیان دەستنیشان بكەین، لەوانە (یادداشتەكانی ڕەفیق حیلمی لە شەش بەشدا، یادداشتەكانی شێخ لەتیفی حەفید، سێ بەرگی -چیم دی- ئەحمەد خواجە، كە ئەمانە زیاتر ڕەهەندێكی مێژووییان هەیە و تایبەتن بە كارەسات و ڕووداوە سیاسییەكانی شۆڕش و ڕاپەڕینەكانی شێخ مەحمودی نەمر). بەڵام جگە لەمانە چەندین نموونەی تری یادداشتمان هەیە بەشێوەی پەخشان، كه جگە لە بواری سیاسی، ‌گەلێك ڕەهەندی تریان لەخۆگرتووە، وەك بابەتی ئەدەبی، ئەزموونی ژیان، بواری كۆمەڵایەتی، ئابووری، ڕۆشنبیری...هتد، وەك: "چێشتی مجێوری هەژار موكریانی، یادداشتەكانی مەلا كاكە حەمەی حاجی سیف الله، ئاوێنەی ژینم- شاكیر فەتاح، بیرەوەریەكانم لەنێوان بینین و بیستندا، مەلا نووری ئاغجەلەری، بیرەوەریەكانی د. عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ، نووسین بەئاوی خۆڵەمێش- شێركۆبێكەس، یادداشتەكانی جەمال نەبەز....هتد"[44] و چەندانی تر.

شایانی باسە جۆرێكی تر لەیادداشت هەیە كە شاعیرانی سەدەی بیستەم خۆیان بە قەڵەمی خۆیان لەبارەی بەسەرهاتی خۆیانەوە نووسیویانە و وەك بەشێك لە دیوانەكەیان لە پێشەكییەكەیدا چاپ كراوە، لەوانە: (دیوانی تاریك و ڕوون- هێمن، دیوانی دڵدار، دیوانی ئەخۆل، دیوانی سەلام...هتد)، كە شاعیران زۆر بەڕوونی بەشێك لە ژیانی خۆیان تۆمار كردووە. هەندێكی دیكەی شاعیرانمان لەنێو لاپەڕەی گۆڤار و ڕۆژنامەكاندا بەشێك لە ژیان و بەسەرهاتی خۆیان نووسیوەتەوە، چ وەك چاوپێكەوتن بووبێت لەگەڵیاندا یان وەك بابەتێكی سەربەخۆی یادداشتی تەواو نووسرابێت، بۆ نموونە: سەید كامیلی ئیمامی -ئاوات- لە گۆڤاری سروەدا بەشێوەی گێڕانەوە ئاماژەی بە چەندین سەرگوزشتە و بەسەرهاتی وێستگە جیاوازەكانی ژیانی خۆی داوە[45]. ئیتر ڕۆژبەڕۆژ بابەتی ئۆتۆبایۆگرافی لە شێوەی پەخشاندا بەرەوپێش چووە و تەنانەت لە ئێستادا وەك ژانرێكی تەواو خۆی ناساندووە و هەر تەنیا نووسەران و ئەدیبان ناگرێتەوە، بەڵكو كەسانی سیاسی و بزنسمان و كۆمەڵایەتی ناسراویش سەرقاڵی نووسینەوەی یادداشتەكانیانن.

سەبارەت بە كایەی ئەدەبی، دەکرێت ئەم یادداشتانە ببن بە كەرەستەیەكی باش بۆ دەوڵەمەندكردنی مێژووی ئەدەبی كوردی، هەڵبەتە پاش پۆلێنكردن و بژاردن و جیاكردنەوه و هەڵبژاردنی ئەوانەیان كە گونجاون لەگەڵ بوارەكەدا، مێژوونووسی ئەدەب دەتوانێت سوودیان لێ وەربگرێت و چەندین زانیاری و سەرەداوی گرنگ و نهێنی و نەگوتراوی دەست بكەوێت، بەڵام پێویستە لێرەدا ڕەچاوی ئەوە بکەین کە ئەمانەی دوایی کەوتوونەتە سەردەمێکەوە کە ئەدەب بەگشتی و مێژووی ئەدەب لەژێر پەردەی تاریکی دەرچوون و خۆیان بەشێوەیەکی نیمچە سیستماتیک تۆمار دەکرێن.

 

ئەنجامی لێكۆڵینەوەكه:‌

لە ئەنجامی ئەم لێكۆڵینەوەیەدا دەگەینە ئەوەی كه ‌میتۆدی بایۆگرافی و ئۆتۆبایۆگرافی وەك دوو كایەی نزیكی یەكتری بۆ نووسینەوەی مێژووی ئەدەب گونجاون و دەكرێت پشتیان پێ ببەسترێت، هەروەها ئەوەیشمان بۆ ڕوون بووەوە كە بایۆگرافی واتە نووسینەوەی ژیان و بەسەرهاتی شاعیران لەلای لێكۆڵەرەوە و یەكێكە لە ڕێگە دێرینەکان، بەڵام ئۆتۆبایۆگرافی تازەترە. هەر‌ یەكێك لەم ڕێگەیانە لایەنی باش و لایەنی خراپی هەیە، مێژوونووسی ئەدەب لە كاتی نووسینەوەی مێژووی ئەدەبدا دەتوانێت بەهۆی وردەكاری و سەلیقە و شارەزایی خۆیەوە لایەنە خراپەكانی هەر یەكێك لەو ڕێگەیانە كەم بكاتەوە، یان نەیانهێڵێت، بە پێچەوانەوە هەوڵ بدات كە زۆرترین سوود و زانیاری لێیانەوە دەست بكەوێت. سەبارەت به ‌نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی كوردیش بەم دوو ڕێگەیە، دەرگا بە ڕووی لێكۆڵەردا كرایەوە و دەتوانێت سوود لە هەردووكیان وەربگرێت، بێگومان ئەوەش بە وریایی و ‌ئاگایی خۆیی و قووڵبوونەوە بە ناخی بابەتەكەدا، چونكە بۆ هەر یەكێكیان لێكۆڵەر ڕووبەڕووی دەیان جۆر لەمپەر و كێشە و كۆسپ دەبێتەوە.

 

سەرچاوەكان:

١- کتێب بە زمانی کوردی:

 ١-پیتەر هاڵبێرگ و دانەرانی تر، تیۆری ئەدەبی و شێوازناسی، ئامادەكردن و وەرگێڕانی ئەنوەر قادر محەمەد، چ١، مەڵبەندی كوردۆلۆجی، سلێمانی، ٢٠١٠.

٢-چرایەک لە تاریكیدا، دیداری نووسەری شەهید (مارف بەرزنجی)، لێكۆڵینەوە، بەرهەمی سەندیكای ڕۆژنامەنووسانی كوردستان، لقی كەركوك، چ دووەم، كەركوك، ٢٠١١.

٣-د. موحسین ئەحمەدعومەر، فەرهەنگی ئەدەبی، لەبڵاوكراوەكانی پاشكۆی چاودێر، چ١، سلێمانی، ٢٠١٢.

٤-دیوانی سەلام، ئامادەكردن و پێداچوونەوەی ئومێد كاكەڕەش، چ دووەم، چاپخانەی الحوادث، بغداد، ١٩٩٠.

٥-دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی، كۆكردنەوەو ساغكردنەوەی شێخ محەمەدی خاڵ و ئومێد ئاشنا، چ١، بڵاوكراوەی دەزگای ئاراس، هەولێر، ٢٠٠٣.

٦-دیوانی قانع، كۆكردنەوەی بورهان قانع، چ/ شەشەم، چاپخانەی داڵاهۆ، سنە، ١٣٩٠ی هەتاوی.

٧-ڕەووف عوسمان، نالی لەدادگای ڕەخنەدا، چ١، بەغداد، ١٩٨٤، ل٣ (ناوی چاپخانەی نییە).

٨-زمان و ئەدەبی كوردی، بۆ پۆلی سێیەمی ناوەندی، دانانی لیژنەیەك لە وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، چاپی دووەم، بەشی نموونەی ئەدەبی تایبەت بە ئەحمەدی خانی.

٩-عەزیز گەردی، پەخشانی كوردی، ١٩٨٧، ناوی چاپخانە (نییە... !).

١٠-محەمەدی مەلا كەریم، نالی لە كڵاوڕۆژنەی شیعرەكانیەوە، چ١، چاپخانەی ئەكادیمیای عێراق، بەغداد، ١٩٧٩.

 

٢-کتێب بە زمانی عەرەبی:

1-فليب لوجون، السيرة الذاتية (الميثاق والتأريخ الأدبي)، ط١، ترجمة عمرحلي، المركز الثقافي العربي، بيروت-١٩٩٤.

٢-دانيال تشاندلر، معجم المصطلحات الأساسية في علم العلامات (السيموطيقا)، ترجمة: د. شاكر عبدالحميد، اكاديمية الفنون ووحدة إصدارات دراسات نقدية، مطابع المجلس الأعلى للآثار، (سنة الطبع... بلا).

٣- مجموعة من المؤلفين، نظرية المنهج الشكلي، نصوص الشكلانيين الروس، ترجمة: إبراهيم الخطيب، الشركة الكويتية للناشرين المتحدثين و مؤسسة الأبحاث العربية، ط١، بيروت- ١٩٨٢.

٤- هتشنسون، معجم الأفكاروالأعلام، ترجمة: خليل راشد الجيوسي، مراجعة وتدقيق: رانية نادر، دار الفارابي،ط١، بيروت، ٢٠٠٠.

 

٣- کتێب بە زمانی فارسی:

١- جمال میرصادقی، میمنت میرصادقی، (ذوالقدر)، واژەنامە هنر داستان نویسی، چاپ أول، تهران، ١٣٧٧.

٢- سیماداد، فرهنگ اصطلاحات أدبی، إنتشارات مروارید، چاپ چهار‌م، تهران- ١٣٨٠.

 

٤- گۆڤاروڕۆژنامە:

١-گۆڤاری سروە، ژمارە (٥)، ساڵی دووەم، بەهاری (١٣٦٥)ی هەتاوی.

٢-گۆڤاری كۆلیژی پەروەردەی بنەڕەت/ زانكۆی سلێمانی، ژ ١، بەهاری ٢٠١٧.

٣-گۆڤاری بانەڕۆژ، ژ ١، كانونی یەكەمی ٢٠٠٣.

٤-گۆڤاری هەنار، ژ ٦٤، مایۆ ٢٠١١.

٥-ڕۆژنامەی پاشكۆی عێراق، ژ ٤٨، ت دووەم، ١٩٨٢. 

 

گۆڤار بە زمانی عەرەبی:

١- مجلة الثقافة الأجنبية، العدد (٣-٤)، السنة السادسة والعشرون, ٢٠٠٥.

 

٥- نامەی ئەکادیمی:

١-هەژار ئەحمەد عەبدولغەفور، ڕوانینێكی ڕەخنەیی لەسەر نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی كوردی، نامەی دكتۆرا، زانكۆی سلێمانی، كۆلیژی زمان، بەشی كوردی، ساڵی ٢٠١٢ زاینی.

 

٦- موحازەراتی زانکۆیی:

١- د. فازڵ مەجید مەحمود، موحازەراتی مێژووی ئەدەب، زانكۆی سلێمانی، خوێندنی باڵا- ماستەری ئەدەبی كوردی، كۆرسی دووەم، ساڵی خوێندنی ٢٠١٧– ٢٠١٨، ڕۆژی ٢٥/٣/٢٠١٨.



[1] د. موحسین ئەحمەد عو‌مەر، فەرهەنگی ئەدەبی، لە بڵاوكراوەكانی پاشكۆی چاودێر، چ١، سلێمانی، ٢٠١٢، ل٢٠.
[2] جمال میرصادقی، میمنت میرصادقی، (ذوالقدر)، واژەنامە هنرداستان نویسی، چاپ أول، تهران، ١٣٧٧، ل١٦٠.
[3] سیماداد، فرهنگ اصطلاحات أدبی، إنتشارات مروارید، چاپ چهار‌م، تهران، ١٣٨٠و ص١٦٠.
[4] هتشنسون، معجم الأفكار والأعلام، ترجمة: خليل راشد الجيوسي، مراجعة وتدقيق: رانية نادر، دار الفارابي، ط١، بيروت، ٢٠٠٧، ص ٢٦٩.
[5] هتشنسون، سەرچاوەی پێشوو. ل ٢٦٩.
[6] سیماداد، هـ . س، ل١٦١.
[7] هتشنستۆن، هـ . س، ل٢٦٩.
[8] سیماداد، هـ . س، ل١٦١.
[9] د. فازڵ مەجید مەحمود، موحازەراتی مێژووی ئەدەب، زانكۆی سلێمانی، خوێندنی باڵا/ ماستەری ئەدەبی كوردی، كۆرسی دووەم، ساڵی خوێندنی ٢٠١٧- ٢٠١٨.
[10] هـ . س.
[11] د. موحسین ئەحمەد عومەر، ئەدەب و بایۆگرافی، گۆڤاری ڕامان، ژمارە ١١٢، خولی سێیەم، ساڵی یانزە، ئەیلولی ٢٠٠٦، ل١١١.
[12] هەژار ئەحمەد عەبدولغەفور، ڕوانینێكی ڕەخنەیی لەسەر نووسینەوەی مێژووی ئەدەبی كوردی، نامەی دكتۆرا، زانكۆی سلێمانی، كۆلیژی زمان، بەشی كوردی، ساڵی ٢٠١٢ زاینی، ل٢٣٧.
[13] دوو چوارینی بڵاونەكراوەی (حەمدی)، ئە‌حمەد بەگی ساحێبقڕان، جەمال محەمەد ئەمین، ڕۆژنامەی پاشكۆی عێراق، ژ ٤٨، ت دووەم، ١٩٨٢1982، ل٩.

 
[14] بانتلی زراف، في النقد الأدبي وتأريخ الأدب، ترجمة: د. عقيل مهدي يوسف، مجلة الثقافة الأجنبية، العدد (٣-٤)، السنة السادسة والعشرون، ٢٠٠٥، ص١٠٧.
[15] ڕەووف عوسمان، نالی لەدادگای ڕەخنەدا، چ١، بەغداد، ١٩٨٤، ل٣ (ناوی چاپخانە..؟).
[16] د. موحسین ئەحمەد عومەر، هـ . س پێشوو، ل٢٢.
[17] مجموعة من المؤلفين، نظرية المنهج الشكلي، نصوص الشكلانيين الروس، ترجمة: إبراهيم الخطيب، الشركة الكويتية للناشرين المتحدثين و مؤسسة الأبحاث العربية، ط١، بيروت، ١٩٨٢، ل١٨٠.
[18] بانتلي زراف، في النقد الأدبي وتأريخ الأدب، ترجمة: د.عقيل مهدي يوسف، مجلة الثقافة الأجنبية، العدد (٣-٤)، السنة السادسة والعشرون، ٢٠٠٥، ل١٠٧.
[19] ڕەووف عوسمان، نالی لەدادگای ڕەخنەدا، چ١، بەغداد، ١٩٨٤، ل٣ (ناوی چاپخانەی لەسەر نییە).
[20] رەوف عوسمان، ھـ . س پێشوو" ل 4.
[21] دانيال تشاندلر، معجم المصطلحات الأساسية في علم العلامات (السيموطيقا)، ترجمة: د. شاكر عبدالحميد، اكاديمية الفنون ووحدة إصدارات دراسات نقدية، مطابع المجلس الأعلى للآثار، (سنة الطبع ... بلا)، ل١٧٢.
[22] محمدی مەلا كریم، نالی لە كڵاوڕۆژنەی شیعرەكانیەوە، چ١، چاپخانەی ئەكادیمیای عێراق، بەغداد، ١٩٧٩.
[23] دیوانی قانع، كۆكردنەوەی بورهان قانع، چ شەشەم، چاپخانەی داڵاهۆ، سنە، 1390ی هەتاوی، ل٢٥.
[24] چرایەك لەتاریكیدا، دیداری نووسەری شەهید (مارف بەرزنجی)، لێكۆڵینەوە، بەرهەمی سەندیكای ڕۆژنامەنووسانی كوردستان، لقی كەركوك، چ دووەم، كەركوك، ٢٠١١، ل١٤٦- ١٤٧.
[25] سالار كەریم حسێن، نامەكانی غەسان كەنەفانی بۆ غادە ئەلسەمان، گۆڤاری بانەڕۆژ، ژ١، كانوونی یەكەمی ٢٠٠٣، ل١٤.
[26] سیماداد، هـ . س پێشوو، ل١٦١.
[27] فليب لوجون، السيرة الذاتية (الميثاق والتأريخ الأدبي)، ط١، ترجمة: عمر حلي، المركز الثقافي العربي، بيروت- ١٩٩٤، ل٢٢.
[28] عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی، شیعری ئۆتۆبایۆگرافی، دەقی (ڕازێك)ی ئەنوەر قادر محەمەد بەنموونە، گۆڤاری هەنار، ژ٦٤، مایۆ ٢٠١١، ل١٠.
[29] عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی، هـ . س، پێشوو، ل١٦.
[30] د. موحسین ئەحمەد عومەر، هـ . س، پێشوو، ل٣٠٨.
[31] سیماداد، هـ . س، پێشوو، ل١٦٢.
[32] سیماداد، هـ . س، پێشوو، ل١٦٢.
[33] جمال میرصادقی و میمنت میرصادقی (ذوالقدر)، هـ . س، پێشوو، ل٩٢.
[34] عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی، ھـ . س، پێشوو، ل١٣.
[35] جمال میرصادقی و میمنت میرصادقی (ذوالقدر)، هـ . س، پێشوو، ل١٨٥.
[36] پیتە‌ر هاڵبێرگ و دانەرانی تر، تیۆری ئەدەبی و شێوازناسی، ئامادەكردن و وەرگێڕانی ئەنوەر قادر محەمەد، چ١، مەلبەندی كوردۆلۆجی، سلێمانی، ٢٠١٠، ل٤٠.
[37] عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی، ھـ . س، پێشوو، ل١٥.
[38] محەمەدی مەلا كەریم، هـ . س پێشوو، ل١١.
[39] زمان و ئەدەبی كوردی، بۆ پۆلی دەیەمی ئامادەیی، دانانی لیژنەیەك لە وەزارەتی پەروەردەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، چاپی دووەم-٢٠٠٨، بەشی نموونەی ئەدەب، ل١٤٨.
[40] دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی، كۆكردنەوە و ساغكردنەوەی شێخ محەمەدی خاڵ و ئومێد ئاشنا، چ١، بڵاوكراوەی دەزگای ئاراس، هەولێر، ٢٠٠٣، ل٨١.
[41] دیوانی سەلام، ئامادەكردن و پێداچونەوەی ئومێد كاكەڕەش، چ دووەم، چاپخانەی الحوادث، بغداد، ١٩٩٠.
[42] عەبدوڵڵا تاهیر بەرزنجی، هـ . س پێشوو، ل١٦.
[43] عەزیز گەردی، پەخشانی كوردی، ١٩٨٧، ناوی چاپخانە (نییە!)، ل٦.
[44] سالار كەریم حسێن، پێداگۆجیای ئەدەبی بەستانداردەکانی فەلسەفەی پراگماتیزم، گۆڤاری کۆلێژی پەروەردەی بنەڕەت/ زانکۆی سلێمانی ، ژمارە ١، بەهاری ٢٠١٧، ل٤٢.
[45] گۆڤاری سروە، ژمارە (٥)، ساڵی دووەم، بەهاری (١٣٦٥)ی هەتاوی، ل٣٤.


ئەم بابەتە 88 جار خوێندراوەتەوە